- Instanța
- Curtea Europeană a Drepturilor Omului
- Data
- 18 iunie 2020
- Stat pârât
- GRC
- Articole
- Articolul 6
- Concluzia
- Încălcare — Articolul 6
Amaliio Ikotrofio Thileon împotriva Greciei
Traducere în română AI
1 CONSILIUL EUROPEI
2 CURTEA EUROPEANĂ A DREPTURILOR OMULUI
3 SECȚIA ÎNTÂI
4 CAUZA AMALIEIO OIKOTROFEIO THILEON c. GRECIEI 5 (Cererea nr. 41302/13)
6 HOTĂRÂRE
7 STRASBOURG
8 18 iunie 2020 9 Această hotărâre este definitivă. Poate suferi modificări de formă minore.
10 În cauza Amalieio Oikotrofeio Thileon c. Greciei, 11 Curtea Europeană a Drepturilor Omului (Secția întâi), reunită în comitet compus din: 12 Krzysztof Wojtyczek, 13 președinte, 14 Linos-Alexandre Sicilianos, 15 Armen Harutyunyan, 16 judecători 17 , 18 și Renata Degener, 19 grefier adjunct al secției 20 , 21 Având în vedere: 22 cererea (nr. 41302/13) îndreptată împotriva Republicii Elene, prin care o asociație, orfelinatul pentru fete „Amalieio Oikotrofeio Thaleon” („reclamanta”) a sesizat Curtea în temeiul articolului 34 din Convenția pentru apărarea drepturilor omului și a libertăților fundamentale („Convenția”) la 20 iunie 2013, 23 decizia de a comunica Guvernului grec („Guvernul”) plângerile referitoare la art. 6, §1 din Convenție și articolul 1 din Protocolul nr. 1, 24 observațiile părților, 25 După deliberări în camera de consiliu la 26 mai 2020, 26 Pronunță următoarea hotărâre, adoptată la data de mai sus:
27 INTRODUCERE
28
Prezenta cauză privește refuzul prelungit al Arhiepiscopiei Atenei de a se conforma unei hotărâri a Consiliului de Stat și de a încredința administrarea și gestionarea unei biserici instituției prevăzute de dispozițiile legislației aplicabile.
29 ÎN FAPT
30
Reclamanta este o asociație nonprofit cu personalitate juridică, care administrează din 1855 un orfelinat pentru fete la Atena. A fost reprezentată de avocatul P. Lazaratos. 31
Guvernul a fost reprezentat de mandatarii reprezentantului său, doamna E. Tsaousi, consilier al Consiliului Juridic al Statului, și domnul K. Georgiadis, asistent al Consiliului Juridic al Statului. 32
În 1856, reclamanta a cumpărat un teren în centrul Atenei și a construit pe acesta o biserică (Sfinții Arhangheli) pentru a satisface exclusiv nevoile religioase ale rezidentelor orfelinatului, precum și ale membrilor asociației. Biserica era situată într-unul dintre cele mai vechi cartiere ale Atenei, în spatele clădirii Președintelui Republicii și a reședinței oficiale a Prim-ministrului. 33
În 1958, asociația s-a stabilit pe un nou teren în Marousi și a construit pe acesta o biserică nouă pentru nevoile religioase ale rezidentelor și membrilor săi. Concomitent, a pus în vânzare terenul situat în centrul Atenei, excluzând însă din vânzare construcția bisericii, precum și partea de teren pe care aceasta se afla. De asemenea, consiliul de administrație al reclamantei a instituit o servitute, printr-un contract încheiat în fața unui notar, în temeiul căreia reclamanta și-a asumat obligația de a nu demola biserica după vânzarea restului terenului. 34
La 4 martie 1991, Arhiepiscopia Atenei, prin actul său nr. 553/1991, constatând că biserica Sfinților Arhangheli fusese destinată cultului public, a decis să încredințeze administrarea și gestionarea bisericii unui comitet, prezidat de preotul bisericii, și să le supună regulamentului nr. 8/1979 al Sfântului Sinod. Prin decizia nr. 554/1991, Arhiepiscopul l-a numit pe arhimandritul H.A., preotul bisericii, drept președinte al comitetului de gestionare, căruia i s-a încredințat de asemenea numirea celorlalți membri ai comitetului. 35
Reclamanta a introdus o acțiune în anulare în fața Consiliului de Stat împotriva celor două acte menționate mai sus, la care, ulterior, a renunțat. 36
La 25 iunie 1995, Arhiepiscopul Atenei l-a informat pe arhimandritul H.A. că trebuie să își exercite atribuțiile referitoare la gestionarea bisericii în cooperare cu comitetul de gestionare. De asemenea, prin decizia nr. 1472/1995 din 19 iunie 1995, Arhiepiscopul Atenei a emis regulamentul de administrare și gestionare a bisericii. În preambulul regulamentului se sublinia că, de cel puțin treizeci și cinci de ani, biserica era deschisă cultului public în zona Arhiepiscopiei Atenei și se afla sub jurisdicția absolută și exclusivă a Arhiepiscopiei Atenei, care era singura autoritate ecleziastică competentă. Regulamentul mai prevedea că administrarea bisericii urma a fi exercitată de un comitet care urma să fie constituit prin decizie a Arhiepiscopului Atenei și care urma să fie format din șapte membri al căror mandat era de cinci ani. 37
La 10 martie 1996, reclamanta a depus în fața Consiliului de Stat două acțiuni în anulare împotriva actului menționat mai sus din 25 iunie 1995 și, respectiv, a deciziei nr. 1472/1995. 38
Prin hotărârea nr. 3253/2004 din 16 noiembrie 2004, Consiliul de Stat a anulat ca nelegale actul și decizia atacate, pe motivul că, având la bază constatarea potrivit căreia biserica respectivă era deschisă cultului public, aceasta fusese supusă unui regim special de administrare și gestionare, care nu era prevăzut de lege. 39
Ca urmare a acestei hotărâri, reclamanta a solicitat Arhiepiscopului Atenei să-i restituie administrarea și gestionarea bisericii. Cu toate acestea, Arhiepiscopia Atenei a reînnoit, pentru o perioadă de trei ani, mandatul comitetului de gestionare pe care îl numise. La 24 ianuarie 2008, Arhiepiscopul Atenei a numit un nou comitet de gestionare, compus din șase membri, al cărui mandat se încheia la 31 decembrie 2010. 40
Începând cu 1 41 ianuarie 2011, Arhiepiscopul Atenei a fost de acord să se conformeze solicitărilor reclamantei de a-i restitui administrarea și gestionarea bisericii, după care reclamanta a luat anumite măsuri în vederea acestei noi situații. 42
Cu toate acestea, prin decizia nr. 1465 din 19 aprilie 2011, Arhiepiscopul Atenei a numit din nou patru membri titulari și patru membri supleanți, al căror mandat urma să se încheie la 31 decembrie 2013, lipsind astfel reclamanta de orice posibilitate de control asupra bisericii. Reclamanta a refuzat să accepte decizia menționată mai sus. La 17 mai 2011, la reuniunea sa, consiliul de administrație al reclamantei a confirmat că biserica făcea parte din patrimoniul reclamantei și funcționa ca biserică aparținând unei instituții. A decis, de asemenea, ca comitetul de gestionare ales de ea însăși să rămână în funcție, să păstreze cheile și controlul sistemului de securitate al bisericii și să se asigure că niciun obiect aparținând acesteia să nu fie predat „nimănui”. 43
La 6 iunie 2011, reclamanta a depus în fața Consiliului de Stat o acțiune în anulare a deciziei din 19 aprilie 2011, în special din cauza necompetenței organului care fusese desemnat să administreze și să gestioneze biserica. Aceasta sublinia că, în pofida faptului că s-a mutat la Marousi, păstrase proprietatea bisericii Sfinților Arhangheli pentru nevoile religioase ale membrilor și personalului asociației. A susținut că, chiar presupunând că biserica era deschisă cultului public — fapt care nu era valabil —, singurele consecințe juridice ar fi trebuit să fie cele prevăzute la alineatul 3 sau alineatul 5 al articolului 13 din regulamentul nr. 8/1979. Reclamanta s-a plâns de asemenea de refuzul Arhiepiscopiei Atenei de a se conforma hotărârii nr. 3253/2004. Pe de altă parte, a invocat o interpretare eronată a articolului 13 §§ 1 și 2 din regulamentul nr. 8/1979, deoarece biserica Sfinților Arhangheli nu fusese niciodată „deschisă cultului public” nici în sensul real, nici în sensul juridic al termenilor. În acest sens, a reamintit că, prin hotărârea sa nr. 3253/2004, Consiliul de Stat a anulat decizia atacată, care plasase biserica sub regimul special de administrare și gestionare pe baza simplei acceptări a susținerii Arhiepiscopiei că biserica era deschisă cultului public. 44
Prin hotărârea nr. 2229/2012 din 25 iunie 2012, Consiliul de Stat a anulat decizia menționată mai sus. Făcând trimitere la hotărârea nr. 3253/2004, a reiterat că, atunci când o biserică aparținea unei asociații și fusese deschisă cultului public, așa cum se întâmpla în cazul bisericii Sfinților Arhangheli, aceasta era supusă administrării și gestionării celei mai apropiate biserici parohiale și nu trebuia plasată sub un regim special de gestionare stabilit de Arhiepiscop. Consiliul de Stat a subliniat că decizia atacată încerca să mențină biserica sub același regim special, în timp ce aceasta trebuia, ca biserică deschisă cultului public, să fie supusă administrării și gestionării celei mai apropiate biserici parohiale. În consecință, acea decizie trebuia anulată, deoarece fusese adoptată cu încălcarea autorității de lucru judecat a hotărârii nr. 3253/2004 și a obligației de conformare cu hotărârile judecătorești (articolul 95 § 5 din Constituție și articolul 50 § 4 din decretul 18/1989). 45
La 19 decembrie 2012, reprezentanți ai reclamantei l-au întâlnit pe Arhiepiscopul Atenei, în scopul de a da curs hotărârii Consiliului de Stat. Într-o scrisoare din 20 decembrie 2012, trimisă de reclamantă Arhiepiscopiei, se sublinia că soluția dorită consta în încredințarea administrării și gestionării bisericii comitetului de gestionare numit de aceasta însăși, în timp ce Arhiepiscopia putea să numească preotul și să se ocupe de atribuțiile religioase, așa cum se întâmpla până în 1995. 46
La 11 ianuarie 2013, reclamanta a solicitat în scris preotului bisericii, stabilindu-i un termen, să-i restituie cheile bisericii și să permită reprezentanților săi să preia gestionarea acesteia. După expirarea acestui termen, la 21 ianuarie 2013, reclamanta a depus la Direcția de Poliție din Atena o dispoziție a procurorului care ordona restituirea bisericii către reclamantă. 47
Prin decizia nr. 86/2013 din 15 ianuarie 2013, Arhiepiscopul Atenei a supus biserica administrării și gestionării bisericii parohiale a Sfântului Spiridon din Pangrati, în conformitate cu articolul 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979. 48
La 14 februarie 2013, reclamanta a depus în fața Consiliului de Stat o acțiune în anulare împotriva deciziei menționate mai sus. 49 Prin primul motiv de anulare, reclamanta contesta faptul că biserica sa fusese destinată cultului public, întrucât nu era prevăzută nicio procedură specifică în acest sens. Prin al doilea motiv, a invocat lipsa de motivare a deciziei atacate, în măsura în care aceasta nu preciza prin ce procedură și în ce moment biserica fusese calificată drept biserică deschisă cultului public și a susținut că decizia atacată interpretase și aplicase eronat articolul 13 § 5, deoarece biserica nu fusese niciodată deschisă cultului public, nici în sens juridic, nici în sens literal. Prin al treilea motiv de anulare, reclamanta sublinia că, prin hotărârile sale anterioare (nr. 3253/2004 și nr. 2229/2012), Consiliul de Stat nu se limitase la a constata nelegalitatea supunerii bisericii regimului special, ci și pe cea a poziției administrației conform căreia biserica era deschisă cultului public. 50 În cele din urmă, prin al patrulea motiv, susținea că articolul 13 § 5 din regulamentul nr. 8/1979 era contrar articolului 17 § 1 din Constituție (protecția proprietății) și articolului 1 din Protocolul nr. 1. A susținut că fusese privată, fără temei legal, fără să existe un motiv de utilitate publică și fără a se fi examinat de către vreun organ dacă biserica fusese efectiv destinată cultului public, de posibilitatea de a-și folosi imobilul conform destinației stabilite. 51
La rândul său, în observațiile sale, Arhiepiscopia Atenei a susținut că biserica fusese destinată cultului public încă din 1958, prin voința reclamantei înseși, având în vedere relocarea sa la Marousi, unde aceasta construise o biserică proprie. Faptul că biserica Sfinților Arhangheli fusese destinată cultului public, fapt constatat prin actul nr. 553/1991 al Arhiepiscopului Atenei, era dovedit, de asemenea, prin oficierea sistematică a multor taine, precum nunți (439), botezuri (322), înmormântări, slujbe duminicale etc. De asemenea, Arhiepiscopia Atenei a susținut că nu se punea problema unei încălcări a articolelor 17 din Constituție și 1 din Protocolul nr. 1, în măsura în care articolul 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979 nu determina în niciun caz o lipsire de proprietate, ci doar o privare de gestionarea și administrarea bisericii. 52
Dezbaterea, programată inițial pentru 9 octombrie 2014, a fost amânată pentru 21 noiembrie 2017. 53
Prin hotărârea nr. 264/2020 din 18 februarie 2020, Consiliul de Stat a respins cererea reclamantei. 54 În primul rând, Consiliul de Stat a subliniat că atât conținutul noțiunii de cult public, cât și organul competent să constate că o biserică privată fusese destinată cultului public erau stabilite în mod clar de dispozițiile alineatelor 2 și 3 a) ale articolului 13 din regulamentul nr. 8/1979. A acceptat că noțiunile de cult privat sau public erau strâns legate de chestiunea administrării și gestionării bisericilor. Din alineatul 5 al articolului 13 rezulta, pe de altă parte, că mitropolitul local era competent să adopte o decizie prin care să constate că biserica fusese destinată cultului public și să o supună pe aceasta din urmă administrării și gestionării celei mai apropiate biserici parohiale. 55 În al doilea rând, Consiliul de Stat a observat că, din dosarul cauzei și din hotărârile sale anterioare nr. 3253/2004 și 2229/2012, rezulta că actul nr. 553/1991 al Arhiepiscopului Atenei constata destinarea bisericii cultului public și decidea încredințarea administrării și gestionării acesteia unui comitet special de gestionare. Consiliul de Stat a apreciat că actul menționat mai sus, în măsura în care constata această destinare, era exclus de la controlul său, deoarece reclamanta renunțase la acel moment la acțiunea de anulare împotriva acestui act (a se vedea paragraful 6 de mai sus). În consecință, decizia atacată nr. 86/2013 nu constituia un act executoriu, deoarece constatarea că biserica fusese destinată cultului public fusese deja făcută prin actul nr. 553/1991. 56 În al treilea rând, Consiliul de Stat a acceptat că supunerea unei biserici gestionării și administrării celei mai apropiate biserici parohiale nu determina o lipsire de proprietate, ci constituia o reglementare a folosinței unui imobil destinat exercitării cultului. Dacă proprietarul bisericii și-ar fi păstrat administrarea și gestionarea acesteia, aceasta ar fi echivalat cu legitimarea „privatizării cultului public”, încălcându-se articolul 13 § 2 din Constituție și articolul 9 din Convenție. Pe de altă parte, în ceea ce privește încasările provenite de la credincioși, sub formă de donații, contribuții, moșteniri etc., acestea nu constituiau „proprietate privată” a proprietarului bisericii, astfel încât să se pună problema lipsirii de proprietate sau a reglementării folosirii acesteia, ci o „proprietate ecleziastică”, a cărei gestionare era încredințată organului ecleziastic competent.
57 CADRUL JURIDIC NAȚIONAL APLICABIL ȘI PRACTICA
58
Articolul 13 din regulamentul nr. 8/1979 privind „bisericile și parohiile sfinte” prevede în dispozițiile sale aplicabile: 59 „2. Bisericile private rămân în proprietatea și gestionarea proprietarului, în măsura în care sunt destinate de acesta deservirii exclusive a nevoilor religioase ale lui însuși și ale familiei sale. Acestea se închid la dispoziția Mitropolitului competent (...) sau se expropriază în beneficiul celei mai apropiate biserici parohiale sau de pelerinaj 60 în mod obligatoriu, conform dispozițiilor în vigoare la momentul respectiv privind exproprierea: (...) 61 b) dacă sunt destinate cultului public (...). 62 3. Nu se consideră destinare cultului public participarea, la hramul bisericii, a altor credincioși (...). 63 5. a) Bisericile instituțiilor filantropice, educaționale, publice și municipale, ale persoanelor juridice de drept public sau privat, ale forțelor armate și ale forțelor de ordine sunt considerate ridicate în mod legal, în măsura în care a fost respectată procedura prevăzută la alineatul 1 al prezentului articol, și funcționează cu autorizație canonică a Mitropolitului competent pentru 64 deservirea exclusivă a nevoilor personalului și ale rezidenților sau ale membrilor acestora, iar încasările sunt destinate nevoilor bisericii (...). 65 b) Bisericile instituțiilor menționate la paragraful precedent, destinate cultului public, trec sub administrarea și gestionarea celei mai apropiate biserici parohiale (...).” 66
Consiliul de Stat, pronunțându-se în plen, a avut deja ocazia să interpreteze această dispoziție prin hotărârile sale nr. 1496/1974 și 3345/1975. A apreciat că hotărârea de a deschide cultului public o biserică aparținând unei persoane private depindea de aprecierea discreționară a autorității administrative care o decisese și nu putea face obiectul unei examinări din partea Consiliului de Stat. A apreciat de asemenea că supunerea unei biserici deschise cultului public unui regim special de administrare și gestionare în favoarea ansamblului credincioșilor nu era contrară dispozițiilor Constituției care protejează dreptul de proprietate, cu condiția ca drepturile de proprietate ale proprietarului privat să fie respectate. 67
Prin hotărârea sa nr. 1584/1974, Consiliul de Stat a apreciat că, în cazul în care Arhiepiscopia a procedat la închiderea unei biserici private pe motivul că, printre altele, era deschisă cultului public, Arhiepiscopia nu a furnizat o motivare suficientă pentru a dovedi realitatea acestei deschideri și că simplul fapt că proprietarul bisericii o deschisese publicului doar în ziua hramului acesteia nu însemna că era în mod sistematic deschisă cultului public. Consiliul de Stat a concluzionat că, pentru a închide biserica, Arhiepiscopul trebuia să prezinte dovezi concrete pentru a demonstra destinarea cultului public. 68
Articolele 1 § 4 și 45 § 1 din Legea nr. 590/1977 privind Carta statutară a Bisericii din Grecia prevăd: 69 Articolul 1 § 4 70 „În cadrul relațiilor lor juridice (...), parohiile, împreună cu bisericile lor parohiale (...), sunt Persoane Juridice de Drept Public.” 71 Articolul 45 § 1 72 „Bisericile sfinte (...) constituie bunuri sacre, consacrate sau sfințite, și li se aplică dispozițiile articolelor 966 și 971 din Codul civil.” 73
Articolele aplicabile din Codul civil au următorul cuprins: 74 Articolul 966 (bunuri în afara circuitului civil) 75 „Bunuri în afara circuitului civil sunt cele comune tuturor, cele de uz comun și cele destinate deservirii unor scopuri publice, municipale, comunale sau religioase.” 76 Articolul 971 77 „Bunurile aflate în afara circuitului civil își pierd această calitate din momentul în care a încetat destinarea lor pentru uzul comun sau pentru un scop public, municipal, comunal sau religios.” 78 Articolul 1094 (acțiunea în revendicare) 79 „Proprietarul unui bun are dreptul să ceară posesorului sau deținătorului recunoașterea proprietății sale și restituirea bunului.”
80 ÎN DREPT
81 I. CU PRIVIRE LA PRETINSELE ÎNCĂLCĂRI ALE ART. 6, §1 DIN CONVENȚIE ȘI ALE ARTICOLULUI 1 DIN PROTOCOLUL NR. 1 82
Invocând articolele 9 și 13 din Convenție și articolul 1 din Protocolul nr. 1, reclamanta se plânge de faptul că, deși deține de zeci de ani proprietatea unui teren și a bisericii Sfinților Arhangheli, se află în imposibilitatea de a gestiona această biserică și de a satisface nevoile religioase ale membrilor săi, din cauza obstacolelor continue invocate de Arhiepiscopia Atenei în privința gestionării bisericii, în pofida anulării deciziilor acesteia din urmă de către Consiliul de Stat. 82
Curtea reamintește că este suverană în ceea ce privește calificarea juridică a faptelor cauzei (a se vedea, de exemplu, 84 Aksu c. Turciei 85 [MC], nr. 4149/04 și 41029/04, § 43, CEDO 2012). În speță, apreciază că situația în litigiu este similară unei situații în care autoritățile bisericești refuză să se conformeze hotărârilor pronunțate de Consiliul de Stat în favoarea reclamantei. Prin urmare, consideră că plângerile acesteia din urmă trebuie examinate prin prisma art. 6, §1 din Convenție și a articolului 1 din Protocolul nr. 1, care au următorul cuprins: 86 Art. 6, §1 din Convenție 87 „Orice persoană are dreptul la judecarea în mod echitabil (...) a cauzei sale, de către (...) o instanță (...), care va hotărî (...) asupra încălcării drepturilor și obligațiilor sale cu caracter civil (...)” 88 Articolul 1 din Protocolul nr. 1 89 „Orice persoană fizică sau juridică are dreptul la respectarea bunurilor sale. Nimeni nu poate fi lipsit de proprietatea sa decât pentru cauză de utilitate publică și în condițiile prevăzute de lege și de principiile generale ale dreptului internațional. 90 Dispozițiile precedente nu aduc atingere dreptului statelor de a adopta legile pe care le consideră necesare pentru a reglementa folosința bunurilor conform interesului general sau pentru a asigura plata impozitelor ori a altor contribuții, sau a amenzilor.” 91 A. Cu privire la admisibilitate 92 1. Neepuizarea căilor de recurs interne 93 a) Pozițiile părților 94
Guvernul invită Curtea, în principal, să respingă cererea pentru neepuizarea căilor de recurs interne. 95 În primul rând, subliniază că cererea este prematură deoarece procedura în fața Consiliului de Stat, introdusă prin acțiunea în anulare a reclamantei din 13 februarie 2013, este încă pendinte. Or, reclamanta a invocat în această acțiune în anulare, pentru prima oară, încălcarea articolului 1 din Protocolul nr. 1, susținând că articolul 13 § 5 din regulamentul nr. 8/1979, pe care se întemeia decizia nr. 86/2013 a Arhiepiscopului Atenei, era contrar articolului 1 din Protocolul nr. 1. Guvernul afirmă că această acțiune în anulare nu este zadarnică, deoarece Consiliul de Stat examinează caracterul suficient al motivării deciziei Arhiepiscopului prin care se consideră că o biserică privată a fost destinată cultului public (hotărârea nr. 1584/1974 a Consiliului de Stat – a se vedea paragraful 22 de mai sus). 96 În al doilea rând, Guvernul susține că, în acțiunile sale în anulare din 10 martie 1996 și din 6 iunie 2011, reclamanta nu a invocat niciodată, nici măcar în substanță, încălcarea articolului 1 din Protocolul nr. 1. 97 În al treilea rând, Guvernul subliniază că reclamanta nu a introdus nicio acțiune în despăgubire în temeiul articolului 105 din legea introductivă a Codului civil, nici acțiune în temeiul articolelor 1094 și urm. din Codul civil cu privire la protecția proprietății. 98
Reclamanta susține că nu era necesar să aștepte până când Consiliul de Stat se va pronunța asupra celei de-a treia acțiuni în anulare a sa, deoarece celelalte două precedente aveau același obiect și, chiar presupunând că ar fi avut câștig de cauză, Arhiepiscopul ar putea continua, în mod nelimitat, să emită acte care plasează biserica sub un regim special de gestionare. Situația este similară cu o situație continuă. 99
În ceea ce privește invocarea Convenției în fața Consiliului de Stat, reclamanta susține că, chiar dacă ar fi invocat-o în acțiunile sale în anulare din 10 martie 1996 și din 6 iunie 2011, Consiliul de Stat, care și-ar fi întemeiat decizia pe alte motive, ar fi respins motivul întemeiat pe Convenție pentru rațiuni de economie a procedurii. 100
În cele din urmă, observă că, dacă ar fi trebuit să introducă, pe lângă acțiunea în anulare în fața Consiliului de Stat, căi de recurs în temeiul articolelor 105 și 1094 și urm. menționate mai sus, aceasta ar fi împiedicat-o să sesizeze Curtea într-un termen rezonabil. Subliniază că, în conformitate cu dreptul intern aplicabil, singura instanță competentă să se pronunțe asupra legalității actelor Arhiepiscopului este Consiliul de Stat. În ceea ce privește procedura prevăzută de articolul 105, care se desfășoară în fața instanțelor administrative, ar fi trebuit să aștepte cincisprezece ani pentru ca, în cele din urmă, cauza să ajungă în fața Consiliului de Stat. În ceea ce privește procedura prevăzută de articolele 1094 și urm., aceasta privește litigii de drept privat, iar, în speță, drepturile reclamantei asupra proprietății imobile a bisericii nu erau contestate. 101 b) Aprecierea Curții 102
În ceea ce privește epuizarea căilor de recurs interne, Curtea a stabilit, în mai multe rânduri, că persoana care a folosit o cale de recurs susceptibilă, prin natura sa, să remedieze direct – și nu indirect – situația în litigiu nu este obligată să epuizeze alte căi la care avea dreptul, dar a căror eficiență ar fi incertă (a se vedea, printre multe altele, 103 Manousakis și alții c. 104 Greciei 105 , hotărârea din 26 septembrie 1996, 106 Recueil 107 1996-IV, § 33, și 108 Anonymos Touristiki Etairia Xenodocheia Kritis c. Greciei 109 , nr. 35332/05, § 37, 21 februarie 2008). 110
În primul rând, Curtea observă că partea esențială a obiecției preliminare a Guvernului în acest sens, și anume caracterul prematur al cererii și neinvocarea Convenției și a Protocolului adițional în fața Consiliului de Stat, fusese ridicată într-un stadiu al procedurii în care Consiliul de Stat nu se pronunțase încă asupra acțiunii în anulare a reclamantei din 14 februarie 2013. Or, prin această acțiune în anulare, reclamanta a invocat plângerile pe care le formulase și în fața Curții, prin cererea sa. La rândul său, Consiliul de Stat s-a pronunțat asupra acestor plângeri în hotărârea sa nr. 264/2020 din 18 februarie 2020. 111
Curtea apreciază că acest aspect al excepției de neepuizare a pierdut, în orice caz, o parte din relevanța sa, deoarece Curtea acceptă ca ultima etapă a căilor de recurs interne să fie finalizată după depunerea cererii, dar înainte ca aceasta să fie chemată să se pronunțe asupra admisibilității cererii ( 112 Karoussiotis c. Portugaliei 113 , nr. 23205, § 57, 1 114 februarie 2011, și 115 Molla Sali c. Greciei 116 [MC], nr. 20452/14, § 90, CEDO 2018). 117
În al doilea rând, Curtea observă că recursul în temeiul articolului 105 nu ar putea fi considerat eficient, având în vedere durata procedurii care s-ar fi putut cumula cu cea legată de acțiunea în anulare în fața Consiliului de Stat, precum și sfera limitată a controlului exercitat în cadrul acestei căi de recurs de către judecătorul care examinează doar incidental chestiunea legalității actului prejudiciabil pentru reclamant. În ceea ce privește acțiunea prevăzută de articolele 1094 și urm., aceasta nu este relevantă în prezenta cauză, în măsura în care patrimoniul imobiliar al reclamantei nu a fost contestat în sine. 118
Curtea respinge, prin urmare, excepția Guvernului privind caracterul prematur al cererii și neepuizarea căilor de recurs interne. 119 2. Incompatibilitatea ratione materiae 120
Guvernul invocă incompatibilitatea ratione materiae a plângerii întemeiate pe art. 6, §1: rezultatul celor două proceduri în fața Consiliului de Stat nu era direct determinant pentru un drept cu caracter civil al reclamantei. 121
Reclamanta nu prezintă observații cu privire la această chestiune. 122
Curtea reamintește că, pentru ca articolul 6 § 1 să fie aplicabil sub aspectul său „civil”, trebuie să existe o „contestație” asupra unui „drept” care poate fi invocat, cel puțin în mod susceptibil de apărare, și care este recunoscut de dreptul intern, indiferent dacă acesta este protejat sau nu de Convenție. Trebuie să fie vorba de o contestație reală și serioasă. Aceasta poate privi atât existența însăși a unui drept, cât și întinderea sau modalitățile de exercitare a acestuia. În cele din urmă, rezultatul procedurii trebuie să fie direct determinant pentru dreptul respectiv, având în vedere că o legătură slabă sau consecințe îndepărtate nu sunt suficiente pentru aplicarea art. 6, §1 (a se vedea, printre alte precedente, 123 Bochan c. Ucrainei (nr. 2) 124 [MC], nr. 22251/08, § 42, CEDO 2015, 125 Micallef c. Maltei 126 [MC], nr. 17056/06, § 74, CEDO 2009, și 127 Boulois c. Luxemburgului 128 [MC], nr. 37575/04, § 90, CEDO 2012). 129
Curtea apreciază că, în speță, exista o contestație, că aceasta era suficient de serioasă și că rezultatul procedurii respective era direct determinant pentru un drept cu caracter civil, și anume dreptul reclamantei de a putea folosi după voința sa un bun care îi aparținea, chiar dacă obiectul litigiului este un loc de cult, a cărui exercitare a devenit imposibilă în urma supunerii bisericii unui regim special de gestionare impus de Arhiepiscopia Atenei. 130
În acest sens, Curtea reamintește că a examinat, prin prisma art. 6, §1 din Convenție, plângerile parohiilor reclamante cu privire la procedurile referitoare la restituirea locurilor de cult sau la executarea hotărârilor definitive care dispun împărțirea folosinței unui loc de cult ( 131 Paroisse Gréco-Catholique Lupeni și alții c. României 132 [MC], nr. 76943/11, § 74, CEDO 2016, și jurisprudența citată acolo). 133
Prin urmare, art. 6, §1 din Convenție este aplicabil în speță. 134 3. Concluzie 135
Constatând că aceste plângeri nu sunt vădit nefondate sau inadmisibile pentru un alt motiv prevăzut la articolul 35 din Convenție, Curtea le declară admisibile. 136 B. Cu privire la fond 137 1. Art. 6, §1 din Convenție 138 a) Pozițiile părților 139
Reluând argumentele sale referitoare la excepția de neepuizare a căilor de recurs interne, reclamanta susține că în Grecia nu există o cale de recurs reală care să îi permită să își protejeze interesele într-un termen rezonabil și să conteste în fața instanțelor administrative decizia Arhiepiscopului de a declara biserica deschisă cultului public. Reiterează că, chiar și în cazul în care ar avea câștig de cauză în cadrul celei de-a treia proceduri, pendinte în fața Consiliului de Stat, Arhiepiscopul ar putea, printr-o nouă decizie, să supună biserica unui alt regim ilegal de administrare și gestionare. 140
Bazându-se, în primul rând, pe caracteristicile cartierului în care se află biserica și pe accesibilitatea acesteia, având în vedere absența esențială a unui gard în jurul acesteia și faptul că ușa de la intrare este deschisă, Guvernul susține că biserica nu este destinată să satisfacă nevoile religioase ale unui număr restrâns de persoane, ci este complet deschisă publicului pe tot parcursul anului, pentru toate ceremoniile religioase și pentru toate actele de cult. Încă din 1958, sau cu certitudine din 1961, aveau loc în aceasta liturghii, dar și botezuri, nunți și înmormântări ale unui mare număr de persoane, care nu aveau nicio legătură cu asociația reclamantă. Or, abia după ce biserica a fost destinată cultului public, Arhiepiscopul a emis deciziile nr. 553/1991 (care nu a fost niciodată anulată) și nr. 86/2013, care face în prezent obiectul procedurii pendinte în fața Consiliului de Stat. 141
Guvernul subliniază că hotărârile nr. 3253/2004 și 2229/2011 au anulat regulamentul de administrare și gestionare a bisericii și numirea comitetului de gestionare, nu pentru că administrarea și gestionarea aparțineau reclamantei, ci pentru că deciziile atacate nu erau conforme cu cerințele articolului 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979, care prevede că biserica deschisă cultului public este supusă administrării și gestionării celei mai apropiate biserici parohiale. Or, decizia nr. 86/2013 a fost adoptată în urma acestor hotărâri, pentru conformarea cu articolul menționat mai sus din regulamentul nr. 8/1979. 142 b) Aprecierea Curții 143
Curtea reamintește că dreptul de acces la o instanță ar fi iluzoriu dacă ordinea juridică internă a unui stat contractant ar permite ca o hotărâre judecătorească definitivă și obligatorie să rămână fără efect în detrimentul unei părți. Într-adevăr, ar fi de neînțeles ca art. 6, §1 din Convenție să descrie în detaliu garanțiile procedurale – echitate, publicitate și celeritate – acordate părților și să nu se aplice executării hotărârilor judecătorești. Dacă acest articol ar putea fi considerat ca privind exclusiv accesul la judecător și desfășurarea procesului, aceasta ar implica riscul creării unor situații incompatibile cu principiul preeminenței dreptului, pe care statele contractante s-au angajat să îl respecte prin ratificarea Convenției. Executarea unei hotărâri pronunțate de o instanță de fond sau de apel, indiferent de instanță, trebuie, prin urmare, considerată ca fiind o parte integrantă a „procesului” în sensul articolului 6 din Convenție ( 144 Hornsby c. Greciei 145 , 19 martie 1997, 146 Recueil des arrêts et décisions 147 1997-II, § 40 și urm., 148 Karahalios c. Greciei 149 , nr. 62503/00, § 29, 11 decembrie 2003, și 150 Ventouris și Ventouri c. Greciei 151 , nr. 45290/11, § 44, 14 ianuarie 2016). În plus, Curtea subliniază importanța deosebită a executării hotărârilor judecătorești în contextul litigiilor administrative ( 152 Sfânta Mănăstire a Profetului Ilie din Thira c. Greciei 153 , nr. 32259/02, § 34, 22 decembrie 2005). 154
În speță, Curtea observă că, prin hotărârea sa nr. 3253/2004 din 16 noiembrie 2004, Consiliul de Stat a anulat ca nelegale actele prin care Arhiepiscopia Atenei supusese biserica unui regim special de administrare și gestionare, pe motivul că acestea nu erau conforme cu cerințele articolului 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979 (a se vedea paragraful 9 de mai sus). Cu toate acestea, după pronunțarea acestei hotărâri, Arhiepiscopia Atenei a procedat la adoptarea mai multor decizii contrare hotărârii. 155
În special, Arhiepiscopia a insistat asupra menținerii regimului pe care îl instituise, reînnoind, pentru o perioadă de trei ani, mandatul comitetului de gestionare pe care îl numise. Ulterior, la 24 ianuarie 2008, Arhiepiscopul Atenei a prelungit același regim și a numit un nou comitet de gestionare, al cărui mandat urma să se încheie la 31 decembrie 2010 (a se vedea paragraful 10 de mai sus). În plus, la 19 aprilie 2011, prin decizia nr. 1465, Arhiepiscopul a menținut în continuare acest regim, numind un nou comitet de gestionare. La cererea reclamantei, Consiliul de Stat a anulat din nou această decizie, din cauza neconformării cu articolul 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979 și cu autoritatea de lucru judecat a hotărârii nr. 3253/2004, precum și din cauza refuzului de conformare cu hotărârile judecătorești (a se vedea paragraful 14 de mai sus). 156
Astfel, Curtea constată că, de la hotărârea nr. 3253/2004, gestionarea bisericii nu a fost modificată și că Arhiepiscopia nu s-a conformat acestei hotărâri. 157
Cu toate acestea, Curtea observă că, la 15 ianuarie 2013, Arhiepiscopia a supus biserica administrării și gestionării bisericii parohiale a Sfântului Spiridon din Pangrati, în aplicarea articolului 13 § 5 b) din regulamentul nr. 8/1979 (decizia nr. 86/2013). Deși reclamanta a contestat și legalitatea acestei decizii, Curtea constată că, prin hotărârea nr. 264/2020, Consiliul de Stat a respins toate motivele de anulare ale reclamantei în această privință (a se vedea paragraful 22 de mai sus). 158
Cu toate acestea, Curtea nu poate să nu constate că a fost necesar un termen ceva mai scurt de nouă ani (de la 16 noiembrie 2004, data hotărârii nr. 3253/2004, până la 15 ianuarie 2013, data deciziei nr. 86/2013), pentru ca Arhiepiscopul Atenei să se conformeze hotărârii nr. 3253/2004 a Consiliului de Stat. Or, o astfel de perioadă, care nu este un termen rezonabil, a lipsit art. 6, §1 de orice eficiență. 159
Prin urmare, a fost încălcat art. 6, §1 din Convenție. 160 2. Articolul 1 din Protocolul nr. 1 161
Reclamanta se plânge că, în calitate de proprietar exclusiv al bisericii Sfinților Arhangheli, a fost lipsită de dreptul său de a administra și gestiona această biserică după voia sa. Subliniază că nu mai deține cheile bisericii, că accesul membrilor săi pentru a-și îndeplini ritualurile religioase a fost interzis și că supunerea bisericii Sfinților Arhangheli administrării și gestionării bisericii Sfântului Spiridon din Pangrati a privat-o complet de proprietatea sa. Or, în lipsa unui scop de utilitate publică și a unei compensații corespunzătoare, această situație, creată prin simpla invocare a termenilor „biserică deschisă cultului public”, echivalează cu o expropriere de facto. 162
Guvernul contestă aceste poziții. Subliniază că, în 1958, reclamanta s-a stabilit pe un teren privat în Marousi și a ridicat o biserică nouă pentru nevoile personalului și ale rezidentelor sale. În ceea ce privește biserica Sfinților Arhangheli, ușurința accesului la aceasta, oficierea în cadrul ei a multor taine de către terți care nu aveau nicio legătură cu reclamanta și destinarea ei cultului public dovedesc că aceasta a încetat de mult să mai satisfacă nevoile religioase ale membrilor reclamantei și că caracterul său de biserică privată a dispărut. În consecință, a fost supusă în mod corect, prin decizia nr. 86/2013, administrării și gestionării celei mai apropiate biserici parohiale. 163
Curtea observă că biserica Sfinților Arhangheli a fost creată de reclamantă pentru a acoperi nevoile religioase ale membrilor săi. Ulterior, biserica a fost destinată cultului public, fapt constatat prin actul nr. 553/1991 al Arhiepiscopului Atenei, care nu a fost anulat prin niciuna dintre hotărârile Consiliului de Stat pronunțate în speță. Interpretând dispozițiile articolului 13 din regulamentul nr. 8/1979, Consiliul de Stat a confirmat, prin hotărârea sa din 18 februarie 2020, că noțiunile de cult privat sau public erau strâns legate de chestiunea administrării și gestionării bisericilor. Consiliul de Stat a apreciat de asemenea că supunerea unei biserici gestionării și administrării celei mai apropiate biserici parohiale nu determina o lipsire de proprietate, ci constituia o reglementare a folosinței unui imobil destinat exercitării cultului și că, dacă proprietarul bisericii și-ar fi păstrat administrarea și gestionarea acesteia, aceasta ar fi echivalat cu legitimarea „privatizării cultului public”, încălcându-se articolul 13 § 2 din Constituție și articolul 9 din Convenție. 164
În aceste condiții, Curtea apreciază că nu a existat o expropriere de facto a imobilului reclamantei și că această plângere trebuie respinsă ca vădit nefondată, în temeiul articolului 35 § 3 și 4 din Convenție.
165 II. CU PRIVIRE LA APLICAREA ARTICOLULUI 41 DIN CONVENȚIE
166 Conform termenilor articolului 41 din Convenție, 167 „Dacă Curtea declară că a avut loc o încălcare a Convenției sau a protocoalelor sale și dacă dreptul intern al înaltei părți contractante respective nu permite decât o înlăturare incompletă a consecințelor acestei încălcări, Curtea acordă părții lezate, dacă este cazul, o satisfacție echitabilă.” 168 A. Prejudiciul 169 Pentru prejudiciul material, reclamanta solicită revocarea deciziei Arhiepiscopiei din 15 ianuarie 2013, pentru a putea prelua administrarea și gestionarea bisericii sale. Alternativ, solicită suma de 20.000.000 de euro (EUR), care ar corespunde, potrivit acesteia, valorii de piață a imobilului său. Pentru prejudiciul moral pe care apreciază că l-a suferit, solicită 35.000 EUR.
170 În ceea ce privește prejudiciul material invocat, Guvernul susține că nu există o legătură de cauzalitate cu pretinsa încălcare a Convenției și că reclamanta poate sesiza, după caz, instanțele cu acțiuni în temeiul articolului 105 din legea introductivă a Codului civil și/sau al articolelor 1094 și urm. din Codul civil. În ceea ce privește suma solicitată pentru prejudiciul moral, Guvernul o consideră exorbitantă și nejustificată. 171 Curtea reamintește că a constatat încălcarea art. 6, §1 doar din cauza marii perioade de timp scurse până când Arhiepiscopia s-a conformat hotărârii nr. 3253/2004 a Consiliului de Stat. Acordă, prin urmare, reclamantei 8.000 EUR cu titlu de prejudiciu moral, plus orice sumă care ar putea fi datorată cu titlu de impozit asupra acestei sume.
172 B. Cheltuieli de judecată și alte cheltuieli 173 Reclamanta solicită 20.000 EUR pentru cheltuielile de judecată și cheltuielile suportate în cadrul procedurii desfășurate în fața instanțelor naționale, precum și pentru cele suportate în scopul procedurii desfășurate în fața Curții. 174 Guvernul subliniază că pretențiile reclamantei în acest sens sunt formulate într-un mod vag și arbitrar. Subliniază de asemenea că cheltuielile solicitate pentru procedurile naționale nu au o legătură de cauzalitate cu încălcările invocate și că cheltuielile efectuate în fața Curții nu sunt dovedite prin documentele justificative necesare. 175 Curtea observă, alături de Guvern, că pretențiile referitoare la cheltuielile de judecată și alte cheltuieli nu sunt însoțite de documentele justificative necesare.
Cererea trebuie, prin urmare, respinsă. 176 C. Dobânda moratorie 177 Curtea consideră potrivit ca rata dobânzii moratorii să se întemeieze pe rata dobânzii facilității de împrumut marginal practicate de Banca Centrală Europeană, majorată cu trei puncte procentuale. 178 PENTRU ACESTE MOTIVE, CURTEA, ÎN UNANIMITATE, 179 Declară 180 plângerea referitoare la art. 6, §1 din Convenție admisibilă, iar cererea inadmisibilă pentru rest. 181 Hotărăște 182 că a fost încălcat art. 6, §1 din Convenție.
183 Hotărăște 184 (a) că Statul pârât trebuie să plătească reclamantei, în termen de trei luni, suma de 8.000 EUR (opt mii de euro), plus orice sumă care ar putea fi datorată cu titlu de impozit, cu titlu de prejudiciu moral; 185 (b) că, de la expirarea termenului menționat mai sus și până la data plății, această sumă va fi majorată cu o dobândă simplă la o rată egală cu cea a facilității de împrumut marginal practicate de Banca Centrală Europeană, majorată cu trei puncte procentuale. 186 Respinge 187 cererea de satisfacție echitabilă pentru rest. 188 (semnătură) 189 (semnătură în locul său) 190 Renata Degener 191 Krzysztof Wojtyczek 192 Grefier 193 Președinte 194 Traducere fidelă a documentului anexat din limba franceză.
195 Atena, 25 august 2020 196 Traducătorul 197 Alexandros Petroutsopoulos
ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ
ΠΡΩΤΟ ΤΜΗΜΑ
ΥΠΟΘΕΣΗ ΑΜΑΛΙΕΙΟ ΟΙΚΟΤΡΟΦΕΙΟ ΘΗΛΕΩΝ ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ
(Προσφυγή αριθ. 41302/13) ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ 18 Ιουνίου 2020 Η απόφαση αυτή είναι τελεσίδικη. Μπορεί να υποστεί μικροαλλαγές ως προς την μορφή. Στην υπόθεση Αμαλίειο Οικοτροφείο Θηλέων κατά Ελλάδας, Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (πρώτο τμήμα), συνεδριάζοντας σε επιτροπή, η σύνθεση της οποίας έχει ως εξής: Krzysztof Wojtyczek, πρόεδρος, Λίνος-Αλέξανδρος Σισιλιάνος, Armen Harutyunyan, δικαστές , και Renata Degener, αναπληρώτρια γραμματέας τμήματος , Αφού έλαβε υπόψη: την προσφυγή (αριθ.
41302/13) στρεφόμενη κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας, ένα σωματείο της οποίας, το ορφανοτροφείο θηλέων «Αμαλίειο Οικοτροφείο Θαλέων» («το προσφεύγον») προσέφυγε ενώπιον του Δικαστηρίου δυνάμει του άρθρου 34 της Σύμβασης για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών («η Σύμβαση») στις 20 Ιουνίου 2013, την απόφαση να γνωστοποιηθούν στην ελληνική κυβέρνηση (η «Κυβέρνηση») οι αιτιάσεις οι οποίες αφορούν τα άρθρα 6 § 1 της Σύμβασης και 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1, τις παρατηρήσεις των διαδίκων, Αφού διασκέφθηκε σε δικαστικό συμβούλιο στις 26 Μαΐου 2020, Εκδίδει την ακόλουθη απόφαση, η οποία υιοθετήθηκε την πιο πάνω ημερομηνία: ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Η παρούσα υπόθεση αφορά την παρατεταμένη άρνηση της αρχιεπισκοπής Αθηνών να συμμορφωθεί προς μία απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας και να αναθέσει την διοίκηση και την διαχείριση ενός ναού στο ίδρυμα το οποίο προβλέπεται από τις διατάξεις της εφαρμοστέας νομοθεσίας.
ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ
2. Το προσφεύγον είναι ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο το οποίο έχει νομική προσωπικότητα και διαχειρίζεται από το 1855 ένα ορφανοτροφείο θηλέων στην Αθήνα. Εκπροσωπήθηκε από τον δικηγόρο κ. Π. Λαζαράτο. 3. Η Κυβέρνηση εκπροσωπήθηκε από τους εντεταλμένους του αντιπροσώπου της, κυρία Ε. Τσαούση, σύμβουλο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, και κύριο Κ. Γεωργιάδη, πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους. 4. Το 1856, το προσφεύγον αγόρασε ένα οικόπεδο στο κέντρο της Αθήνας και ανήγειρε σε αυτό έναν ναό (Παμμεγίστων Ταξιαρχών) προκειμένου να ικανοποιήσει αποκλειστικά τις λατρευτικές ανάγκες των τροφίμων του ορφανοτροφείου καθώς και των μελών του σωματείου. Ο ναός βρισκόταν σε μία από τις παλαιότερες συνοικίες της Αθήνας πίσω από το κτήριο του Προέδρου της Δημοκρατίας και την επίσημη κατοικία του Πρωθυπουργού.
5. Το 1958, το σωματείο εγκαταστάθηκε σε ένα νέο οικόπεδο στο Μαρούσι και ανήγειρε σε αυτό έναν νέο ναό για τις ανάγκες λατρείας των τροφίμων του και των μελών του. Ταυτόχρονα, έθεσε προς πώληση το οικόπεδο που βρισκόταν στο κέντρο της Αθήνας, εξαιρώντας όμως από την πώληση το κτίσμα του ναού καθώς και το τμήμα του οικοπέδου πάνω στο οποίο ήταν αυτό. Επίσης, το διοικητικό συμβούλιο του προσφεύγοντος συνέστησε μία δουλεία, με συμβόλαιο το οποίο καταρτίστηκε ενώπιον συμβολαιογράφου, σύμφωνα με το οποίο το προσφεύγον ανέλαβε την δέσμευση να μην κατεδαφίσει τον ναό μετά την πώληση του υπολοίπου οικοπέδου. 6. Στις 4 Μαρτίου 1991, η Αρχιεπισκοπή Αθηνών, με την με αριθμό 553/1991 πράξη του, διαπιστώνοντας ότι ο ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία, αποφάσισε την ανάθεση της διοίκησης και της διαχείρισης του ναού σε μία επιτροπή, προεδρευόμενη από τον ιερέα του ναού, και την υπαγωγή τους στον κανονισμό αριθ.
8/1979 της Ιεράς Συνόδου. Με την απόφαση 554/1991, ο Αρχιεπίσκοπος διόρισε πρόεδρο της επιτροπής διαχείρισης τον αρχιμανδρίτη Χ.Α., ιερέα του ναού, στον οποίο ανατέθηκε επίσης ο ορισμός των άλλων μελών της επιτροπής. 7. Το προσφεύγον κατέθεσε κατά των δύο πιο πάνω αναφερομένων πράξεων ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας μία αίτηση ακύρωσης, από την οποία στην συνέχεια παραιτήθηκε. 8. Στις 25 Ιουνίου 1995, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών ενημέρωσε τον αρχιμανδρίτη Χ.Α. ότι αυτός όφειλε να ασκεί τα καθήκοντά του όσον αφορά την διαχείριση του ναού σε συνεργασία με την επιτροπή διαχείρισης. Επίσης, με την με αριθμό 1472/1995 απόφαση της 19 Ιουνίου 1995, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών εξέδωσε τον κανονισμό διοίκησης και διαχείρισης του ναού.
Στο προοίμιο του κανονισμού επισημαινόταν ότι από τριάντα πέντε ετών τουλάχιστον ο ναός ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία μέσα στον τομέα της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και υπαγόταν στην απόλυτη και αποκλειστική δικαιοδοσία της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, η οποία ήταν η μοναδική αρμόδια εκκλησιαστική αρχή. Ο κανονισμός προέβλεπε επίσης ότι η διοίκηση του ναού θα ασκούνταν από μία επιτροπή που θα συστηνόταν με απόφαση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και θα αποτελούνταν από επτά μέλη η θητεία των οποίων θα ήταν πενταετής. 9. Στις 10 Μαρτίου 1996, το προσφεύγον κατέθεσε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας δύο αιτήσεις ακύρωσης κατά των πιο πάνω αναφερομένων από 25 Ιουνίου 1995 πράξης και απόφασης αριθ. 1472/1995 αντίστοιχα.
10. Με την με αριθμό 3253/2004 της 16 Νοεμβρίου 2004, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε ως μη νόμιμες τις προσβληθείσες πράξη και απόφαση για τον λόγο ότι, στην βάση της διαπίστωσης ότι ο εν λόγω ναός ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία, αυτός είχε υπαχθεί σε ένα ειδικό καθεστώς διοίκησης και διαχείρισης το οποίο δεν προβλεπόταν από τον νόμο. 11. Κατόπιν της απόφασης αυτής, το προσφεύγον ζήτησε από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών να του αποδώσει την διοίκηση και την διαχείριση του ναού. Παρά ταύτα, η Αρχιεπισκοπή Αθηνών ανανέωσε για χρονικό διάστημα τριών ετών την θητεία της επιτροπής διαχείρισης την οποία είχε διορίσει.
Στις 24 Ιανουαρίου 2008, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών διόρισε μία νέα επιτροπή διαχείρισης αποτελούμενη από έξι μέλη, η θητεία της οποίας θα έλεγε στις 31 Δεκεμβρίου 2010. 12. Από την 1 η Ιανουαρίου 2011, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών συναίνεσε να συμμορφωθεί στις οχλήσεις του προσφεύγοντος να του αποδώσει την διοίκηση και την διαχείριση της εκκλησίας, κατόπιν δε αυτού το προσφεύγον έλαβε κάποια μέτρα ενόψει αυτής της νέας κατάστασης. 13. Εν τούτοις, με την με αριθμό 1465 απόφαση της 19 Απριλίου 2011, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών διόρισε εκ νέου τέσσερα τακτικά και τέσσερα αναπληρωματικά μέλη των οποίων η θητεία θα έληγε στις 31 Δεκεμβρίου 2013, στερώντας με τον τρόπο αυτό το προσφεύγον από οποιαδήποτε δυνατότητα ελέγχου επί του ναού.
Το προσφεύγον αρνήθηκε να αποδεχθεί την πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση. Στις 17 Μαΐου 2011, κατά την συνεδρίασή του, το διοικητικό συμβούλιο του προσφεύγοντος επιβεβαίωσε ότι ο ναός αποτελούσε τμήμα της περιουσίας του προσφεύγοντος και λειτουργούσε ως εκκλησία ανήκουσα σε ίδρυμα. Αποφάσισε επίσης η επιτροπή διαχείρισης η οποία είχε εκλεγεί από το ίδιο να παραμείνει στην θέση της, να διατηρήσει τα κλειδιά και τον έλεγχο του συστήματος ασφαλείας του ναού και να μεριμνήσει ώστε κανένα αντικείμενο του τελευταίου να μην δοθεί «σε οποιονδήποτε». 14. Στις 6 Ιουνίου 2011, το προσφεύγον κατέθεσε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας μία αίτηση ακύρωσης της απόφασης της 19 Απριλίου 2011, εξαιτίας ιδίως της αναρμοδιότητας του οργάνου το οποίο είχε οριστεί για να διοικεί και να διαχειρίζεται τον ναό.
Αυτό υπογράμμιζε ότι, παρά το γεγονός ότι είχε μετακομίσει στο Μαρούσι, είχε διατηρήσει την κυριότητα του ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών για τις ανάγκες της λατρείας των μελών και του προσωπικού του σωματείου. Ισχυρίστηκε ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι ο ναός ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία, γεγονός το οποίο δεν ίσχυε, οι μόνες έννομες συνέπειες θα έπρεπε να είναι εκείνες που προβλέπονται από την παράγραφο 3 ή από την παράγραφο 5 του άρθρου 13 του κανονισμού αριθ. 8/1979. Το προσφεύγον παραπονέθηκε επίσης για την άρνηση της Αρχιεπισκοπής Αθηνών να συμμορφωθεί προς την απόφαση αριθ. 3253/2004. Εξάλλου, επικαλέστηκε μία εσφαλμένη ερμηνεία του άρθρου 13 §§ 1 και 2 του κανονισμού 8/1979 διότι ο ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών ουδέποτε υπήρξε «ανοικτός στην δημόσια λατρεία» είτε με την πραγματική είτε με την νομική έννοια των όρων.
Ως προς τούτο, υπενθύμισε ότι με την με αριθμό 3253/2004 απόφασή του, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε την προσβληθείσα απόφαση η οποία είχε υπαγάγει την εκκλησία στο ειδικό καθεστώς διοίκησης και διαχείρισης στην βάση της απλής αποδοχής του ισχυρισμού της Αρχιεπισκοπής ότι ο ναός ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία. 15. Με την με αριθμό 2229/2012 απόφαση της 25 Ιουνίου 2012, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε την πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση. Αναφερόμενο στην απόφαση με αριθμό 3253/2004, επανέλαβε ότι, όταν ένας ναός ανήκε σε ένα σωματείο και είχε ανοιχθεί στην δημόσια λατρεία, όπως συνέβαινε στην περίπτωση του ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών, υπαγόταν στην διοίκηση και την διαχείριση του εγγύτερου ενοριακού ναού και δεν έπρεπε να υπαχθεί σε ειδικό καθεστώς διαχείρισης καθορισθέν από τον Αρχιεπίσκοπο.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας τόνισε ότι η προσβληθείσα απόφαση επιχειρούσε να διατηρήσει τον ναό υπό το αυτό ειδικό καθεστώς ενώ αυτός όφειλε, ως ναός ανοικτός στην δημόσια λατρεία, να υπαχθεί στην διοίκηση και την διαχείριση του εγγύτερου ενοριακού ναού. Κατά συνέπεια, η απόφαση αυτή έπρεπε να ακυρωθεί διότι είχε ληφθεί κατά παράβαση του δεδικασμένου της απόφασης με αριθμό 3253/2004 και της υποχρέωσης συμμόρφωσης προς τις δικαστικές αποφάσεις (άρθρο 95 § 5 του Συντάγματος και άρθρο 50 § 4 του διατάγματος 18/1989). 16. Στις 19 Δεκεμβρίου 2012, εκπρόσωποι του προσφεύγοντος συνάντησαν τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών με στόχο να δοθεί συνέχεια στην απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Σε μία επιστολή της 20 Δεκεμβρίου 2012, η οποία εστάλη από το προσφεύγον στην Αρχιεπισκοπή, τονιζόταν ότι η επιθυμητή λύση συνίστατο στην ανάθεση της διοίκησης και της διαχείρισης του ναού στην επιτροπή διαχείρισης η οποία είχε διοριστεί από την ίδια, ενώ η Αρχιεπισκοπή θα μπορούσε να διορίζει τον ιερέα και να ασχολείται με τα θρησκευτικά καθήκοντα, όπως συνέβαινε μέχρι τι 1995. 17. Στις 11 Ιανουαρίου 2013, το προσφεύγον ζήτησε εγγράφως από τον ιερέα του ναού θέτοντάς του προθεσμία να του αποδώσει τα κλειδιά του ναού και να αφήσει τους εκπροσώπους του να αναλάβουν την διαχείρισή του. Μετά την λήξη της προθεσμίας αυτής, το προσφεύγον κατέθεσε στις 21 Ιανουαρίου 2013 στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών μία εισαγγελική παραγγελία που διέταζε την επιστροφή του ναού στο προσφεύγον.
18. Με την με αριθμό 86/2013 απόφαση της 15 Ιανουαρίου 2013, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών υπήγαγε τον ναό στην διοίκηση και την διαχείριση του ενοριακού ναού του Αγίου Σπυρίδωνος Παγκρατίου σύμφωνα με το άρθρο 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ. 8/1979. 19. Στις 14 Φεβρουαρίου 2013, το προσφεύγον κατέθεσε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας μία αίτηση ακύρωσης κατά της πιο πάνω αναφερόμενης απόφασης. Με τον πρώτο λόγο ακύρωσης, το προσφεύγον αμφισβητούσε ότι ο ναός του είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία, δεδομένου ότι δεν προβλεπόταν ειδική διαδικασία προς τούτο.
Με τον δεύτερο λόγο, επικαλέστηκε την έλλειψη αιτιολογίας της προσβληθείσας απόφασης, στο μέτρο που αυτή δεν διευκρίνιζε με ποια διαδικασία και σε ποιον χρόνο ο ναός είχε χαρακτηριστεί ναός ανοικτός στην δημόσια λατρεία και ισχυριζόταν ότι η προσβληθείσα απόφαση είχε εσφαλμένα ερμηνεύσει και εφαρμόσει το άρθρο 13 § 5, διότι ο ναός ουδέποτε ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία είτε με την νομική είτε με την κυριολεκτική έννοια. Με τον τρίτο λόγο ακύρωσης, το προσφεύγον υπογράμμιζε ότι, με τις προηγούμενες αποφάσεις του (αριθ. 3253/2004 και αριθ. 2229/2012), το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν είχε μόνον διαπιστώσει το παράνομο της υπαγωγής του ναού στο ειδικό καθεστώς, αλλά και εκείνο της θέσης της διοίκησης σύμφωνα με την οποία ο ναός ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία.
Τέλος, με τον τέταρτο λόγο, υποστήριζε ότι το άρθρο 13 § 5 του κανονισμού αριθ. 8/1979 ήταν αντίθετο προς το άρθρο 17 § 1 του Συντάγματος (προστασία της ιδιοκτησίας) και το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1. Ισχυρίστηκε ότι είχε στερηθεί, χωρίς νόμιμη βάση, χωρίς να υφίσταται λόγος δημόσιας ωφέλειας και χωρίς να έχει εξεταστεί από κάποιο όργανο κατά πόσον ο ναός είχε πράγματι αποδοθεί στην δημόσια λατρεία, της δυνατότητας να χρησιμοποιήσει το ακίνητό της σύμφωνα με την καθορισμένη χρήση του. 20. Από την πλευρά της, με τις παρατηρήσεις της, η Αρχιεπισκοπή Αθηνών υποστήριξε ότι ο ναός είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία ήδη από το 1958 Αρχιεπισκοπή με την βούληση του ιδίου του προσφεύγοντος, λαμβανομένης υπόψη της επανεγκατάστασής του στο Μαρούσι όπου αυτό είχε ανεγείρει έναν ιδιόκτητο ναό.
Το γεγονός ότι ο ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία, το οποίο είχε διαπιστωθεί με την πράξη με αριθμό 553/1991 του Αρχιεπισκόπου Αθηνών, αποδεικνυόταν επίσης από την συστηματική τέλεση πολλών μυστηρίων, όπως γάμοι (439), βαφτίσια (322), κηδείες, κυριακάτικες λειτουργίες, κλπ. Επίσης, η Αρχιεπισκοπή Αθηνών ισχυρίστηκε ότι δεν ετίθετο ζήτημα παραβίασης των άρθρων 17 του Συντάγματος και 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1, στον βαθμό που το άρθρο 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ. 8/1979 δεν επέφερε σε καμία περίπτωση μία αποστέρηση κυριότητας, αλλά μόνον μία στέρηση της διαχείρισης και της διοίκησης του ναού. 21. Η συζήτηση, η οποία είχε οριστεί αρχικά για τις 9 Οκτωβρίου 2014, αναβλήθηκε για τις 21 Νοεμβρίου 2017. 22. Με την με αριθμό 264/2020 απόφαση της 18 Φεβρουαρίου 2020, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε την αίτηση του προσφεύγοντος.
Κατά πρώτο λόγο, το Συμβούλιο της Επικρατείας υπογράμμισε ότι τόσο το περιεχόμενο της εννοίας της δημόσιας λατρείας όσο και το όργανο που είναι αρμόδιο να διαπιστώσει ότι ένας ιδιόκτητος ναός είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία καθορίζονταν σαφώς από τις διατάξεις των παραγράφων 2 και 3 α) του άρθρου 13 του κανονισμού αριθ. 8/1979. Δέχθηκε οι έννοιες της ιδιωτικής ή της δημόσιας λατρείας συνδέονταν στενά με το ζήτημα της διοίκησης και της διαχείρισης των ναών. Από την παράγραφο 5 του άρθρου 13 προέκυπτε εξάλλου ότι ο τοπικός μητροπολίτης ήταν αρμόδιος να λάβει μία απόφαση η οποία διαπιστώνει ότι ο ναός είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία και υπάγει τον τελευταίο στην διοίκηση και την διαχείριση του εγγύτερου ενοριακού ναού.
Κατά δεύτερο λόγο, το Συμβούλιο της Επικρατείας σημείωσε ότι από την δικογραφία και από τις προηγούμενες αποφάσεις του με αριθμούς 3253/2004 και 2229/2012 προέκυπτε ότι η πράξη με αριθμό 553/1991 του Αρχιεπισκόπου Αθηνών διαπίστωνε την απόδοση του ναού στην δημόσια λατρεία και αποφάσισε να αναθέσει την διοίκηση και την διαχείρισή του σε μία ειδική επιτροπή διαχείρισης. Το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι η πιο πάνω αναφερόμενη πράξη, στο μέτρο που διαπίστωνε την απόδοση αυτή, εξέφευγε του ελέγχου του διότι το προσφεύγον είχε παραιτηθεί την εποχή εκείνη της αίτησης ακύρωσής της κατά της πράξης αυτής (πιο πάνω παράγραφος 6). Κατά συνέπεια, η προσβληθείσα απόφαση με αριθμό 86/2013 δεν συνιστούσε εκτελεστή πράξη διότι η διαπίστωση ότι ο ναός είχε αποδοθεί στην δημόσια λατρεία είχε ήδη πραγματοποιηθεί με την πράξη αριθ.
553/1991. Κατά τρίτο λόγο, το Συμβούλιο της Επικρατείας δέχθηκε ότι η υπαγωγή ενός ναού στην διαχείριση και την διοίκηση του εγγυτέρου ενοριακού ναού δεν επέφερε αποστέρηση της κυριότητας, αλλά συνιστούσε μία ρύθμιση της χρήσης ενός ακινήτου το οποίο προοριζόταν για την άσκηση της λατρείας. Αν ο κύριος του ναού διατηρούσε την διοίκηση και την διαχείρισή του, τούτο θα ισοδυναμούσε με την νομιμοποίηση της «ιδιωτικοποίηση της δημόσιας λατρείας» κατά παράβαση του άρθρου 13 § 2 του Συντάγματος και του άρθρου 9 της Σύμβασης. Εξάλλου, όσον αφορά τις εισπράξεις οι οποίες προέρχονταν από τους πιστούς, υπό την μορφή δωρεών, εισφορών, κληρονομιών, κλπ., αυτές δεν συνιστούσαν «ιδιωτική περιουσία» του κυρίου του ναού, κατά τρόπο ώστε να τίθεται ζήτημα στέρησης της ιδιοκτησίας ή ρύθμισης της χρήσης της, αλλά μία «εκκλησιαστική περιουσία» η διαχείριση της οποίας είχε ανατεθεί στο αρμόδιο εκκλησιαστικό όργανο.
ΤΟ ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΟ ΕΘΝΙΚΟ ΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ
23. Το άρθρο 13 του κανονισμού αριθ. 8/1979 περί «ιερών ναών και ενοριών» προβλέπει στις εφαρμοστέες διατάξεις του: «2. Οι ιδιόκτητοι Ναοί παραμένουσιν εις την ιδιοκτησίαν και διαχείρισιν του ιδιοκτήτου, εφ’ όσον προορίζονται υπ’ αυτού προς εξυπηρέτησιν των θρησκευτικών αναγκών αυτού μόνου και την οικογενείας του. Κλείονται εντολή του οικείου Μητροπολίτου (...) ή απαλλοτριούνται υπέρ του πλησιεστέρου Ενοριακού ή Προσκυνηματικού Ι.Ναού αναγκαστικώς κατά τας εκάστοτε ισχυούσας περί απαλλοτριώσεως διατάξεις: (...) β) εάν τεθώσιν εις δημοσίαν λατρείαν (...). 3. Δεν θεωρείται απόδοσις εις δημόσιαν λατρείαν η κατά την πανήγυριν του Ναού προσέλευσις και άλλων πιστών (...). 5. α) Οι Ναοί των Φιλανθρωπικών, Εκπαιδευτικών, Δημοσίων και Δημοτικών Ιδρυμάτων, των Νομικών προσώπων Δημοσίου ή Ιδιωτικού Δικαίου, των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας θεωρούνται νομίμως ανεγερθέντες, εφ’ όσον ετηρήθη η διαδικασία της παρ.
1 του παρόντος άρθρου, λειτουργούσι δε τη κανονική αδεία του οικείου Μητροπολίτου προς εξυπηρέτησιν μόνον των αναγκών του προσωπικού και των τροφίμων ή των μελών αυτών, αι δε εισπράξεις διατίθενται δια τα ανάγκας του Ι. Ναού (...). β) Ναοί των ιδρυμάτων, περί ων το προηγούμενον εδάφιον, τιθέμενοι εις Δημοσίαν λατρείαν περιέρχονται εις την διοίκησιν και διαχείρισιν του πλησιεστέρου ενοριακού Ναού (...).» 24. Το Συμβούλιο της Επικρατείας, αποφαινόμενο σε ολομέλεια, είχε ήδη την ευκαιρία να ερμηνεύσει την διάταξη αυτή με τις αποφάσεις του με αριθμούς 1496/1974 και 3345/1975. Έκρινε ότι η απόφαση του ανοίγματος στην δημόσια λατρεία ενός ναού ανήκοντος σε έναν ιδιώτη εξαρτάτο από την διακριτική ευχέρεια της διοικητικής αρχής η οποία το είχε αποφασίσει και δεν μπορούσε να αποτελέσει το αντικείμενο εξέτασης εκ μέρους του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Έκρινε επίσης ότι η υπαγωγή ενός ναού ανοικτού στην δημόσια λατρεία σε ειδικό καθεστώς διοίκησης και διαχείρισης υπέρ του συνόλου των πιστών δεν ήταν αντίθετη προς τις διατάξεις του Συντάγματος οι οποίες προστατεύουν το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, υπό την προϋπόθεση ότι τα δικαιώματα κυριότητας του ιδιώτη κυρίου έχουν γίνει σεβαστά. 25. Με την απόφασή του με αριθμό 1584/1974, το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι, στην περίπτωση που η αρχιεπισκοπή είχε προβεί στο κλείσιμο ενός ιδιόκτητου ναού για τον λόγο ότι, μεταξύ άλλων, ήταν ανοικτός στην δημόσια λατρεία, η αρχιεπισκοπή δεν είχε παράσχει επαρκή αιτιολογία προς απόδειξη του πραγματικού του ανοίγματος αυτού και ότι το μόνο γεγονός ότι ο κύριος του ναού είχε ανοίξει τον ναό στο κοινό μόνον κατά την ημέρα της εορτής του τελευταίου δεν σήμαινε ότι αυτός ήταν συστηματικά ανοικτός στην δημόσια λατρεία.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας συνεπέρανε ότι, προκειμένου να κλείσει τον ναό, ο αρχιεπίσκοπος όφειλε να προσκομίσει συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία για να αποδείξει την απόδοση στην δημόσια λατρεία.
26. Τα άρθρα 1 § 4 και 45 § 1 του νόμου 590/1977 περί του Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας της Ελλάδας ορίζουν: Άρθρο 1 § 4 «Κατά τας νομικάς αυτών σχέσεις (...), αι ενορίαι μετά των Ενοριακών αυτών Ναών (...) είναι Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου.» Άρθρο 45 § 1 «Οι ιεροί ναοί (...) αποτελούν πράγματα ιερά, καθιερωμένα ή ηγιασμένα, και ισχύουν επ`αυτών αι διατάξεις των άρθρων 966 και 971 του Αστικού Κώδικος.» 27. Τα εφαρμοστέα άρθρα του Αστικού Κώδικα έχουν ως εξής: Άρθρο 966 (πράγματα εκτός συναλλαγής) «Πράγματα εκτός συναλλαγής είναι τα κοινά σε όλους, τα κοινόχρηστα και τα προορισμένα για την εξυπηρέτηση δημόσιων, δημοτικών, κοινοτικών ή θρησκευτικών σκοπών.» Άρθρο 971 «Τα πράγματα εκτός συναλλαγής αποβάλλουν την ιδιότητά τους αυτή από τότε που έπαψε ο προορισμός τους για την κοινή χρήση ή για δημόσιο, δημοτικό, κοινοτικό ή θρησκευτικό σκοπό.» Άρθρο 1094 (διεκδικητική αγωγή) «Ο κύριος πράγματος δικαιούται να απαιτήσει από το νομέα ή τον κάτοχο την αναγνώριση της κυριότητάς του και την απόδοση του πράγματος.»
ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΟΜΟ
Ι. ΕΠΙ ΤΩΝ ΕΠΙΚΑΛΟΥΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΒΙΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 6 § 1 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 1 ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΡΙΘ. 1 28. Επικαλούμενο τα άρθρα 9 και 13 της Σύμβασης και το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1, το προσφεύγον παραπονείται ότι, ενώ έχει εδώ και δεκαετίες την κυριότητα ενός οικοπέδου και του ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών, τελεί σε αδυναμία να διαχειριστεί τον ναό αυτό και να ικανοποιήσει τις λατρευτικές ανάγκες των μελών του, λόγω των συνεχών προσκομμάτων τα οποία φέρονται από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών στην διαχείριση του ναού, παρά την ακύρωση των αποφάσεων της τελευταίας από το Συμβούλιο της Επικρατείας. 29. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι είναι κυρίαρχο όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης (βλέπε, για παράδειγμα, Aksu κατά Τουρκίας [GC], αριθ.
4149/04 και 41029/04, § 43, CEDH 2012). Εν προκειμένω, εκτιμά ότι η επίδικη κατάσταση προσομοιάζει με μία κατάσταση στην οποία οι εκκλησιαστικές αρχές αρνούνται να συμμορφωθούν προς αποφάσεις που έχουν εκδοθεί από το Συμβούλιο της Επικρατείας υπέρ του προσφεύγοντος. Κρίνει συνεπώς ότι οι αιτιάσεις του τελευταίου πρέπει να εξετασθούν υπό το πρίσμα των άρθρων 6 § 1 της Σύμβασης και 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1, τα οποία είναι διατυπωμένα ως εξής: Άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης «Παν πρόσωπον έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσίς του δικασθή δικαίως (...) υπό (...) δικαστηρίου (...), το οποίον θα αποφασίση (...) επί των αμφισβητήσεων επί των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών του αστικής φύσεως (...)» Άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ.
1 «Παν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται σεβασμού της περιουσίας του. Ουδείς δύναται να στερηθή της ιδιοκτησίας αυτού ειμή δια λόγους δημοσίας ωφελείας και υπό τους προβλεπομένους, υπό του νόμου και των γενικών αρχών του διεθνούς δικαίου όρους. Αι προαναφερόμεναι διατάξεις δεν θίγουσι το δικαίωμα παντός Κράτους όπως θέση εν ισχύϊ Νόμους ους ήθελε κρίνει αναγκαίους προς ρύθμισιν της χρήσεως αγαθών συμφώνως προς το δημόσιον συμφέρον ή προς εξασφάλισιν της καταβολής φόρων ή άλλων εισφορών ή προστίμων.» Α. Επί του παραδεκτού 1. Μη εξάντληση των εθνικών ενδίκων μέσων α) Οι θέσεις των διαδίκων 30. Η Κυβέρνηση καλεί κατ’αρχήν το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή λόγω μη εξάντλησης των εθνικών ενδίκων μέσων.
Κατά πρώτο λόγο, υπογραμμίζει ότι η προσφυγή είναι πρόωρη διότι η διαδικασία ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία είχε εισαχθεί με την από 13 Φεβρουαρίου 2013 αίτηση ακύρωσης του προσφεύγοντος, είναι ακόμη εκκρεμής. Όμως, το προσφεύγον επικαλέστηκε σε αυτήν την αίτηση ακύρωσης για πρώτη φορά την παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1, υποστηρίζοντας ότι το άρθρο 13 § 5 του κανονισμού αριθ. 8/1979, επί του οποίου στηριζόταν η απόφαση με αριθμό 86/2013 του Αρχιεπισκόπου Αθηνών, ήταν αντίθετη προς το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ.
1. Η Κυβέρνηση βεβαιώνει ότι η αίτηση ακύρωσης αυτή δεν είναι μάταιη διότι το Συμβούλιο της Επικρατείας εξετάζει την επάρκεια της αιτιολογίας της απόφασης του Αρχιεπισκόπου θεωρώντας ότι ένας ιδιόκτητος ναός έχει αποδοθεί στην δημόσια λατρεία (απόφαση με αριθμό 1584/1974 του Συμβουλίου της Επικρατείας – πιο πάνω παράγραφος 22). Κατά δεύτερο λόγο, η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, στις αιτήσεις ακύρωσής του της 10 Μαρτίου 1996 και της 6 Ιουνίου 2011, το προσφεύγον ουδέποτε προέβαλε, έστω και κατ’ουσίαν, την παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1. Κατά τρίτο λόγο, η Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι το προσφεύγον δεν κατέθεσε αποζημιωτική αγωγή στην βάση του άρθρου 105 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα ούτε αγωγή στην βάση των άρθρων 1094 επ.
του Αστικού Κώδικα σχετικά με την προστασία της κυριότητας. 31. Το προσφεύγον ισχυρίζεται ότι δεν ήταν αναγκαίο να αναμείνει έως ότου το Συμβούλιο της Επικρατείας αποφανθεί επί της τρίτης αίτησης ακύρωσής της, διότι οι δύο προηγούμενες είχαν το ίδιο αντικείμενο και, ακόμη και αν υποτεθεί ότι θα δικαιωνόταν, ο Αρχιεπίσκοπος θα μπορούσε να συνεχίσει, κατά τρόπο απεριόριστο, να εκδώσει πράξεις οι οποίες θέτουν τον ναό υπό ιδιαίτερο καθεστώς διαχείρισης. Η κατάσταση προσομοιάζει με μία συνεχή κατάσταση. 32. Όσον αφορά την επίκληση της Σύμβασης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, το προσφεύγον ισχυρίζεται ότι, ακόμη και αν την είχε θέσει στις αιτήσεις ακύρωσής του της 10 Μαρτίου 1996 και της 6 Ιουνίου 2011, το Συμβούλιο της Επικρατείας, το οποίο θα είχε λάβει την απόφασή του στην βάση άλλων λόγων, θα είχε απορρίψει τον ελκόμενο από την Σύμβαση λόγο για λόγους οικονομίας της διαδικασίας.
33. Τέλος, επισημαίνει ότι, αν έπρεπε να εισαγάγει, εκτός της αίτησης ακύρωσης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένδικα μέσα στην βάση των πιο πάνω αναφερομένων άρθρων 105 και 1094 επ., τούτο θα το εμπόδιζε να προσφύγει ενώπιον του Δικαστηρίου εντός λογικής προθεσμίας. Υπογραμμίζει ότι, σύμφωνα με το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, το μοναδικό δικαστήριο αρμόδιο να αποφανθεί επί της νομιμότητας των πράξεων του Αρχιεπισκόπου είναι το Συμβούλιο της Επικρατείας. Όσον αφορά την διαδικασία η οποία προβλέπεται από το άρθρο 105 και διεξάγεται ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων, θα έπρεπε να αναμείνει δεκαπέντε έτη προκειμένου να φθάσει τελικώς η υπόθεση ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας. Όσον αφορά την διαδικασία η οποία προβλέπεται από τα άρθρα 1094 επ., αυτή αφορά διαφορές ιδιωτικού δικαίου, εν προκειμένω δε τα δικαιώματα του προσφεύγοντος επί της ακίνητης ιδιοκτησίας του ναού δεν αμφισβητούνταν.
β) Η εκτίμηση του Δικαστηρίου 34. Όσον αφορά την εξάντληση των εθνικών ενδίκων μέσων, το Δικαστήριο έχει ορίσει πολλές φορές ότι εκείνος ο οποίος άσκησε ένδικο μέσο από τη φύση του ικανό να θεραπεύσει άμεσα –και όχι κατά έμμεσο τρόπο- την επίδικη κατάσταση, δεν υποχρεούται να εξαντλήσει άλλα στα οποία είχε δικαίωμα αλλά των οποίων η αποτελεσματικότητα θα ήταν αβέβαιη (βλέπε, μεταξύ πολλών άλλων, Μανουσάκης και λοιποί κατά Ελλάδας, απόφαση της 26 Σεπτεμβρίου 1996, Recueil 1996-IV, § 33, και Ανώνυμος Τουριστική Εταιρεία Ξενοδοχεία Κρήτης κατά Ελλάδας , αριθ.
35332/05, § 37, 21 Φεβρουαρίου 2008)). 35. Κατά πρώτο λόγο, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι το ουσιώδες μέρος της προκαταρκτικής ένστασης της Κυβέρνησης ως προς τούτο, ήτοι το πρόωρο της προσφυγής και η μη επίκληση της Σύμβασης και του προσθέτου Πρωτοκόλλου ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας είχε προβληθεί σε ένα στάδιο της διαδικασίας κατά το οποίο το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν είχε ακόμη αποφανθεί επί της από 14 Φεβρουαρίου 2013 αίτησης ακύρωσης του προσφεύγοντος. Όμως, με την αίτηση ακύρωσης αυτή, το προσφεύγον προέβαλε τις αιτιάσεις τις οποίες είχε υποβάλει επίσης ενώπιον του Δικαστηρίου με την προσφυγή του.
Από την πλευρά του, το Συμβούλιο της Επικρατείας αποφάνθηκε επί των αιτιάσεων αυτών στην απόφασή του με αριθμό 264/2020 της 18 Φεβρουαρίου 2020. 36. Το Δικαστήριο εκτιμά ότι αυτό το σκέλος της ένστασης μη εξάντλησης έχει, σε κάθε περίπτωση, απολέσει μέρος της συναφείας του διότι το Δικαστήριο ανέχεται το να συμπληρώνεται η τελευταία βαθμίδα των εθνικών ενδίκων μέσων μετά την κατάθεση της προσφυγής, αλλά πριν αυτό κληθεί να αποφανθεί επί του παραδεκτού της τελευταίας ( Karoussiotis κατά Πορτογαλίας , αριθ. 23205, § 57, 1 η Φεβρουαρίου 2011, και Molla Sali κατά Ελλάδας [GC], αριθ.
20452/14, § 90, CEDH 2018). 37. Κατά δεύτερο λόγο, το Δικαστήριο σημειώνει ότι το ένδικο μέσο στην βάση του άρθρου 105 δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αποτελεσματικό λαμβανομένης υπόψη της διάρκειας της διαδικασίας η οποία θα μπορούσε να σωρευθεί μαζί με εκείνη που σχετίζεται με την αίτηση ακύρωσης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας καθώς και του περιορισμένου εύρους του ασκούμενου μέσα στο πλαίσιο του μέσου αυτού ελέγχου από τον δικαστή ο οποίος εξετάζει μόνον παρεμπιπτόντως το ζήτημα της νομιμότητας της ζημιογόνου για τον προσφεύγοντα πράξης. Όσον αφορά την αγωγή η οποία προβλέπεται από τα άρθρα 1094 επ., αυτή δεν είναι συναφής εν προκειμένω, στον βαθμό που η ακίνητη περιουσία του προσφεύγοντος δεν αμφισβητήθηκε αφ’εαυτής.
38. Το Δικαστήριο απορρίπτει επομένως την ένσταση της Κυβέρνησης όσον αφορά τον πρόωρο χαρακτήρα της προσφυγής και την μη εξάντληση των εθνικών ενδίκων μέσων. 2. Καθ’ύλην ασυμβατότητα 39. Η Κυβέρνηση επικαλείται την καθ’ύλην ασυμβατότητα της αιτίασης της ελκόμενης από το άρθρο 6 § 1: το αποτέλεσμα των δύο διαδικασιών ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν ήταν άμεσα καθοριστικό για ένα δικαίωμα αστικής φύσεως του προσφεύγοντος. 40. Το προσφεύγον δεν παρουσιάζει παρατηρήσεις επί του ζητήματος αυτού. 41. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, προκειμένου να τύχει εφαρμογής το άρθρο 6 § 1 υπό το «αστικό» σκέλος του, πρέπει να υφίσταται «αμφισβήτηση» ενός «δικαιώματος» του οποίου μπορεί να γίνει επίκληση, κατά τρόπο τουλάχιστον υπερασπίσιμο, και το οποίο αναγνωρίζεται από το εθνικό δίκαιο, τούτο δε, είτε προστατεύεται από την Σύμβαση είτε όχι.
Πρέπει να πρόκειται για μία αμφισβήτηση πραγματική και σοβαρή. Μπορεί να αφορά τόσο την ίδια την ύπαρξη ενός δικαιώματος όσο και το εύρος ή τους τρόπους άσκησής του. Τέλος, η έκβαση της διαδικασίας πρέπει να είναι άμεσα καθοριστική για το εν λόγω δικαίωμα, δεδομένου ότι μία χαλαρή σχέση ή μακρινές επιπτώσεις δεν επαρκούν για την εφαρμογή του άρθρου 6 § 1 (βλέπε, μεταξύ αρκετών προηγουμένων, Bochan κατά Ουκρανίας (αριθ. 2) [GC], αριθ. 22251/08, § 42, CEDH 2015, Micallef κατά Μάλτας [GC], αριθ. 17056/06, § 74, CEDH 2009, και Boulois κατά Λουξεμβούργου [GC], αριθ.
37575/04, § 90, CEDH 2012). 42. Το Δικαστήριο εκτιμά ότι εν προκειμένω υφίστατο μία αμφισβήτηση, ότι αυτή ήταν επαρκώς σοβαρή και ότι η έκβαση της εν λόγω διαδικασίας ήταν άμεσα αποφασιστική για ένα δικαίωμα αστικής φύσεως, ήτοι το δικαίωμα του προσφεύγοντος να μπορεί να χρησιμοποιεί κατά την κρίση του ένα πράγμα που του ανήκει, ακόμη και αν το αντικείμενο της διαφοράς είναι ένας χώρος λατρείας, η άσκηση του οποίου είχε καταστεί αδύνατη κατόπιν της υπαγωγής του ναού σε ένα ειδικό καθεστώς διαχείρισης επιβληθέν από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών. 43. Ως προς τούτο, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι έχει εξετάσει υπό το πρίσμα του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης τις αιτιάσεις των προσφευγουσών ενοριών σχετικά με διαδικασίες αναφερόμενες στην απόδοση χώρων λατρείας ή την εκτέλεση τελεσιδίκων αποφάσεων που διατάσσουν τον μερισμό της χρήσης ενός χώρου λατρείας ( Paaroisse Gréco-Catholique Lupeni και λοιποί κατά Ρουμανίας [GC], αριθ.
76943/11, § 74, CEDH 2016, και αναφερόμενη νομολογία). 44. Ως εκ τούτου, το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης έχει εν προκειμένω εφαρμογή. 3. Συμπέρασμα 45. Διαπιστώνοντας ότι οι αιτιάσεις αυτές δεν είναι προδήλως αβάσιμες ή απαράδεκτες για κάποιο άλλο λόγο προβλεπόμενο από το άρθρο 35 της Σύμβασης, το Δικαστήριο τις κηρύσσει παραδεκτές. Β. Επί της ουσίας 1. Άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης α) Οι θέσεις των διαδίκων 46. Επαναλαμβάνοντας τα επιχειρήματά του σχετικά με την ένσταση μη εξάντλησης των εθνικών ενδίκων μέσων, το προσφεύγον υποστηρίζει ότι δεν υφίσταται στην Ελλάδα πραγματική προσφυγή που να του επιτρέπει να προστατεύσει τα συμφέροντά του εντός λογικής προθεσμίας και να αμφισβητήσει ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων την απόφαση του Αρχιεπισκόπου να κηρύξει τον ναό ανοικτό στην δημόσια λατρεία.
Επαναλαμβάνει ότι, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία θα δικαιωνόταν από την τρίτη διαδικασία η οποία εκκρεμούσε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο Αρχιεπίσκοπος θα μπορεί να υπαγάγει με μία νέα απόφαση τον ναό σε ένα άλλο παράνομο καθεστώς διοίκησης και διαχείρισης. 47. Στηριζόμενη κατά πρώτο λόγο στα χαρακτηριστικά της συνοικίας στην οποία ευρίσκεται ο ναός και στην προσβασιμότητά του λόγω της ουσιαστικής απουσίας περίφραξης γύρω από αυτόν και του γεγονότος ότι η θύρα της εισόδου είναι ανοικτή, η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο ναός δεν προορίζεται να ικανοποιεί τις λατρευτικές ανάγκες ενός μικρού αριθμού ατόμων αλλά είναι απόλυτα ανοικτός στο κοινό ολόκληρο τον χρόνο για όλες τις θρησκευτικές τελετές και όλες τις πράξεις λατρείας.
Ήδη από το 1958, άλλως μετά βεβαιότητας από το 1961, ελάμβαναν χώρα σε αυτόν λειτουργίες αλλά και βαφτίσια, γάμοι και κηδείες ενός ευρέως αριθμού ατόμων τα οποία δεν είχαν οποιαδήποτε σχέση με το προσφεύγον σωματείο. Όμως, μόνον μετά την απόδοση του ναού στην δημόσια λατρεία εξέδωσε ο Αρχιεπίσκοπος τις αποφάσεις αριθ. 553/1991 (η οποία ουδέποτε ακυρώθηκε) και αριθ. 86/2013 η οποία αποτελεί σήμερα το αντικείμενο της εκκρεμούς ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας διαδικασίας. 48. Η Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι οι αποφάσεις με αριθμούς 3253/2004 και 2229/2011 ακύρωσαν τον κανονισμό διοίκησης και διαχείρισης του ναού και τον διορισμό της επιτροπής διαχείρισης, όχι διότι η διοίκηση και η διαχείριση ανήκαν στο προσφεύγον, αλλά διότι οι προσβληθείσες αποφάσεις δεν ήταν σύμφωνες προς τις επιταγές του άρθρου 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ.
8/1979 το οποίο προβλέπει ότι ο ναός που είναι ανοικτός στην δημόσια λατρεία υπάγεται στην διοίκηση και στην διαχείριση του εγγύτερου ενοριακού ναού. Όμως, η απόφαση αριθ. 86/2013 εκδόθηκε κατόπιν των αποφάσεων αυτών για την συμμόρφωση προς το πιο πάνω αναφερόμενο άρθρο του κανονισμού αριθ. 8/1979. β) Η εκτίμηση του Δικαστηρίου 49. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο θα ήταν πλασματικό εφόσον η εθνική έννομη τάξη ενός συμβαλλομένου Κράτους επέτρεπε σε μία τελεσίδικη και δεσμευτική δικαστική απόφαση να παραμείνει ανενεργή σε βάρος ενός διαδίκου. Πράγματι, θα ήταν ακατανόητο για το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης να περιγράφει λεπτομερώς τις διαδικαστικές εγγυήσεις – ευθυδικία, δημοσιότητα και ταχύτητα – που παραχωρούνται στους διαδίκους και να μην εφαρμόζεται στην υλοποίηση των δικαστικών αποφάσεων.
Αν το άρθρο αυτό μπορούσε να θεωρηθεί ότι αφορά αποκλειστικά την πρόσβαση στον δικαστή και την διεξαγωγή της δίκης, τούτο θα ενείχε τον κίνδυνο δημιουργίας καταστάσεων ασύμβατων προς την αρχή της υπεροχής του δικαιώματος το οποίο τα Συμβαλλόμενα Κράτη έχουν δεσμευτεί να σέβονται επικυρώνοντας την Σύμβαση. Η εκτέλεση μιας πρωτόδικης ή εφετειακής απόφασης οποιουδήποτε δικαστηρίου πρέπει συνεπώς να θεωρείται ως αναπόσπαστο τμήμα της «δίκης» με την έννοια του άρθρου 6 της Σύμβασης ( Hornsby κατά Ελλάδας , 19 Μαρτίου 1997, Recueil des arrêts et décisions 1997-II, § 40 επ., Καραχάλιος κατά Ελλάδας , αριθ. 62503/00, § 29, 11 Δεκεμβρίου 2003, και Βεντούρης και Βεντούρη κατά Ελλάδας , αριθ. 45290/11, § 44, 14 Ιανουαρίου 2016). Συν τοις άλλοις, το Δικαστήριο υπογραμμίζει την ιδιαίτερη σημασία που έχει η εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων μέσα στο πλαίσιο των διοικητικών διαφορών ( Ιερά Μονή Προφήτου Ηλίου Θήρας κατά Ελλάδας , αριθ.
32259/02, § 34, 22 Δεκεμβρίου 2005). 50. Εν προκειμένω, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, στην απόφασή του με αριθμό 3253/2004 της 16 Νοεμβρίου 2004, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε ως παράνομες τις πράξεις με τις οποίες η Αρχιεπισκοπή Αθηνών είχε υπαγάγει τον ναό σε ένα ειδικό καθεστώς διοίκησης και διαχείρισης για τον λόγο ότι αυτές δεν ήταν σύμφωνες προς τις επιταγές του άρθρου 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ. 8/1979 (πιο πάνω παράγραφος 9). Εν τούτοις, μετά την έκδοση της απόφασης αυτής, η Αρχιεπισκοπή Αθηνών προέβη στην έκδοση αρκετών αποφάσεων αντιθέτων προς την απόφαση. 51. Ειδικότερα, η Αρχιεπισκοπή επέμεινε στην διατήρηση του καθεστώτος το οποίο είχε εγκαθιδρύσει, ανανεώνοντας για χρονικό διάστημα τριών ετών την θητεία της επιτροπής διαχείρισης την οποία είχε διορίσει.
Στην συνέχεια, στις 24 Ιανουαρίου 2008, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών παρέτεινε το ίδιο καθεστώς και διόρισε μία νέα επιτροπή διαχείρισης, η θητεία του οποίου θα έληγε στις 31 Δεκεμβρίου 2010 (πιο πάνω παράγραφος 10). Επιπροσθέτως, στις 19 Απριλίου 2011, με την απόφαση με αριθμό 1465, ο Αρχιεπίσκοπος διατήρησε περαιτέρω στην θέση του το καθεστώς αυτό διορίζοντας μία νέα επιτροπή διαχείρισης. Μετά από αίτηση του προσφεύγοντος, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε εκ νέου την απόφαση αυτή λόγω της μη συμφωνίας προς το άρθρο 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ. 8/1979 και προς το δεδικασμένο της απόφασης με αριθμό 3253/2004 και λόγω της άρνησης συμμόρφωσης προς τις δικαστικές αποφάσεις (πιο πάνω παράγραφος 14). 52. Έτσι, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι από την απόφαση με αριθμό 3253/2004 η διαχείριση της εκκλησίας δεν έχει διαφοροποιηθεί και ότι η Αρχιεπισκοπή δεν συμμορφώθηκε προς την απόφαση αυτή.
53. Εν τούτοις, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι, στις 15 Ιανουαρίου 2013, η Αρχιεπισκοπή υπήγαγε τον ναό στην διοίκηση και την διαχείριση του ενοριακού ναού του Αγίου Σπυρίδωνος Παγκρατίου κατ’εφαρμογήν του άρθρου 13 § 5 β) του κανονισμού αριθ. 8/1979 (απόφαση αριθ. 86/2013). Αν και το προσφεύγον αμφισβήτησε επίσης την νομιμότητα της απόφασης αυτής, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, με την απόφαση με αριθμό 264/2020, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε όλους τους λόγους ακύρωσης του προσφεύγοντος ως προς τούτο (πιο πάνω παράγραφος 22). 54. Παρά ταύτα, το Δικαστήριο δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει ότι απαιτήθηκε χρόνος λίγο μικρότερος από εννέα έτη (από τις 16 Νοεμβρίου 2004, ημερομηνία της απόφασης με αριθμό 3253/2004, έως τις 15 Ιανουαρίου 2013, ημερομηνία της απόφασης με αριθμό 86/2013) προκειμένου να συμμορφωθεί ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών προς την απόφαση με αριθμό 3253/2004 του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Όμως ένα τέτοιο χρονικό διάστημα, το οποίο δεν είναι λογική προθεσμία, στέρησε το άρθρο 6 § 1 από οποιαδήποτε αποτελεσματικότητα. 55. Συνεπώς, υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης. 2. Άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 56. Το προσφεύγον παραπονείται ότι, ως αποκλειστικός κύριος του ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών, στερήθηκε του δικαιώματός της να διοικεί και να διαχειρίζεται τον τελευταίο κατά την κρίση της. Τονίζει ότι δεν διαθέτει πλέον τα κλειδιά του ναού, ότι η πρόσβαση των μελών της προκειμένου να πραγματοποιήσουν λατρευτικές είχε απαγορευθεί και ότι η υπαγωγή του ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών στην διοίκηση και την διαχείριση του ναού του Αγίου Σπυρίδωνος Παγκρατίου το είχε αποστερήσει πλήρως από την ιδιοκτησία του.
Όμως, ελλείψει σκοπού δημόσιας ωφέλειας και προσήκουσας αποζημίωσης, η κατάσταση αυτή, η οποία δημιουργήθηκε από την απλή επίκληση των όρων «ναός ανοικτός στην δημόσια λατρεία» ισοδυναμεί με μία απαλλοτρίωση τοις πράγμασι. 57. Η Κυβέρνηση αμφισβητεί τις θέσεις αυτές. Υπογραμμίζει ότι το 1958, το προσφεύγον εγκαταστάθηκε σε ένα ιδιωτικό οικόπεδο στο Μαρούσι και ανήγειρε έναν νέο ναό για τις ανάγκες του προσωπικού και των τροφίμων τους. Όσον αφορά τον ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών, η ευχέρεια πρόσβασης σε αυτόν, η τέλεση σε αυτόν πολλών μυστηρίων από τρίτους που δεν είχαν οποιαδήποτε σχέση με το προσφεύγον και η απόδοσή του στην δημόσια λατρεία αποδεικνύουν ότι αυτός έχει πάψει από καιρό να ικανοποιεί τις λατρευτικές ανάγκες των μελών του προσφεύγοντος και ότι ο χαρακτήρας του ως ιδιοκτήτου ναού έχει εξαφανιστεί.
Κατά συνέπεια, ορθώς υπήχθη με την απόφαση με αριθμό 86/2013 στην διοίκηση και την διαχείριση του εγγυτέρου ενοριακού ναού. 58. Το Δικαστήριο σημειώνει ότι ο ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών δημιουργήθηκε από το προσφεύγον προκειμένου να καλύπτει τις λατρευτικές ανάγκες των μελών του. Στην συνέχεια, ο ναός αποδόθηκε στην δημόσια λατρεία, γεγονός που διαπιστώθηκε από την απόφαση με αριθμό 553/1991 του Αρχιεπισκόπου Αθηνών, η οποία δεν ακυρώθηκε από οποιαδήποτε από τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που εκδόθηκαν εν προκειμένω. Ερμηνεύοντας τις διατάξεις του άρθρου 13 του κανονισμού αριθ. 8/1979, το Συμβούλιο της Επικρατείας επιβεβαίωσε, με την απόφασή του της 18 Φεβρουαρίου 2020, ότι οι έννοιες της ιδιωτικής ή της δημόσιας λατρείας ήταν στενά συνδεδεμένες με το ζήτημα της διοίκησης και της διαχείρισης των ναών.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε επίσης ότι η υπαγωγή ενός ναού στην διαχείριση και την διοίκηση του εγγυτέρου ενοριακού ναού δεν επέφερε αποστέρηση της κυριότητας, αλλά συνιστούσε μία ρύθμιση της χρήσης ενός ακινήτου το οποίο προοριζόταν για την άσκηση της λατρείας, και ότι, αν ο κύριος του ναού διατηρούσε την διοίκηση και την διαχείρισή του, τούτο θα ισοδυναμούσε με την νομιμοποίηση της «ιδιωτικοποίηση της δημόσιας λατρείας» κατά παράβαση του άρθρου 13 § 2 του Συντάγματος και του άρθρου 9 της Σύμβασης. 59. Κάτω από τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο εκτιμά ότι δεν υπήρξε απαλλοτρίωση τοις πράγμασι του ακινήτου του προσφεύγοντος και ότι η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί ως προδήλως αβάσιμη, κατ’εφαρμογήν του άρθρου 35 § 3 και 4 της Σύμβασης.
ΙΙ. ΕΠΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 41 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ
Σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 41 της Σύμβασης, «Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση.» Α. Ζημία Για την υλική ζημία, το προσφεύγον ζητεί να ανακληθεί η απόφαση της Αρχιεπισκοπής της 15 Ιανουαρίου 2013 προκειμένου να αναλάβει την διοίκηση και την διαχείριση του ναού του. Εναλλακτικά, ζητεί το ποσό των 20.000.000 ευρώ (EUR), το οποίο φέρεται να αντιστοιχεί κατ’αυτήν στην αγοραία αξία του ακινήτου της. Για την ηθική βλάβη την οποία αυτό εκτιμά ότι υπέστη, αξιώνει 35.000 EUR.
Όσον αφορά την επικαλούμενη υλική ζημία, η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι δεν υφίσταται αιτιώδης συνάφεια με την επικαλούμενη παραβίαση της Σύμβασης και ότι το προσφεύγον μπορεί να προσφύγει, αναλόγως, ενώπιον των δικαστηρίων με αγωγές στην βάση του άρθρου 105 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα και/ή των άρθρων 1094 επ. του Αστικού Κώδικα. Όσον αφορά το αιτούμενο ποσό για την ηθική βλάβη, η Κυβέρνηση το θεωρεί υπέρογκο και αδικαιολόγητο. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι διαπίστωσε την παραβίαση του άρθρου 6 § 1 μόνον λόγω του μεγάλου χρονικού διαστήματος το οποίο παρήλθε προκειμένου η Αρχιεπισκοπή να συμμορφωθεί προς την απόφαση με αριθμό 3253/2004 του Συμβουλίου της Επικρατείας. Επιδικάζει συνεπώς στο προσφεύγον 8.000 EUR για την ηθική βλάβη, πλέον οποιουδήποτε ποσού που μπορεί να οφείλεται επί του ποσού αυτού για τον φόρο.
Β. Έξοδα και δικαστική δαπάνη Το προσφεύγον αξιώνει 20.000 EUR για τα έξοδα και την δικαστική δαπάνη στα οποία υποβλήθηκε μέσα στο πλαίσιο της διαδικασίας η οποία διεξήχθη ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων όσο και για εκείνα στα οποία υποβλήθηκε για τους σκοπούς της διαδικασίας η οποία διεξήχθη ενώπιον του Δικαστηρίου. Η Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι οι αξιώσεις του προσφεύγοντος για την αιτία αυτή παρουσιάζονται κατά τρόπο αόριστο και αυθαίρετο. Υπογραμμίζει επίσης ότι τα έξοδα που ζητούνται για τις εθνικές διαδικασίες δεν έχουν αιτιώδη συνάφεια με τις επικαλούμενες παραβιάσεις και ότι τα έξοδα ενώπιον του Δικαστηρίου δεν αποδεικνύονται από τα απαιτούμενα παραστατικά. Το Δικαστήριο παρατηρεί, μαζί με την Κυβέρνηση, ότι οι αξιώσεις όσον αφορά τα έξοδα και την δικαστική δαπάνη δεν συνοδεύονται από τα αναγκαία παραστατικά.
Το αίτημα πρέπει συνεπώς να απορριφθεί. Γ. Τόκοι υπερημερίας Το Δικαστήριο κρίνει προσήκον να ευθυγραμμίσει το επιτόκιο των τόκων υπερημερίας με το επιτόκιο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες. ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ, ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ, ΟΜΟΦΩΝΑ, Κηρύσσει την αιτίαση η οποία αφορά το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης παραδεκτή και την προσφυγή απαράδεκτη κατά τα λοιπά. Αποφαίνεται ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης. Αποφαίνεται (α) ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να καταβάλει στο προσφεύγον, εντός προθεσμίας τριών μηνών, το ποσό των 8.000 EUR (οκτώ χιλιάδων ευρώ), πλέον οποιουδήποτε ποσού που μπορεί να οφείλεται για τον φόρο, για την ηθική βλάβη, (β) ότι από την λήξη της πιο πάνω προθεσμίας και μέχρι την καταβολή, το ποσό αυτό θα προσαυξηθεί με έναν απλό τόκο με επιτόκιο ίσο προς εκείνο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.
Απορρίπτει το αίτημα δίκαιης ικανοποίησης κατά τα λοιπά. (υπογραφή) (υπογραφή αντ’αυτού) Renata Degener Krzysztof Wojtyczek Γραμματέας Πρόεδρος Ακριβής μετάφραση του συνημμένου εγγράφου από τα γαλλικά. Αθήνα, 25 Αυγούστου 2020 Ο μεταφραστής Αλέξανδρος Πετρουτσόπουλος