CONSILIUL EUROPEI
CAUZA VLASTARIS c. GRECIEI
(Cererea nr. 43543/14)
Art. 1 din Protocolul nr. 1 – Respectarea bunurilor – Expropriere în vederea creării unui spațiu verde, care a fost ridicată de drept ca urmare a neplății în termenul prevăzut a despăgubirii stabilite de instanță – Ulterior, comuna care a făcut exproprierea nu a reînnoit exproprierea, nu a confirmat ridicarea acesteia și nu a abrogat servituțile urbanistice care erau legate de proiectul inițial – Sarcină individuală excesivă
Art. 41 – Satisfacție echitabilă – Prejudiciu material reparat prin restabilirea reclamantului în drepturile de proprietate asupra parcelei urbanistice respective, în caz contrar prin plata despăgubirii de expropriere, actualizată – Prejudiciu moral
20 februarie 2020
Această hotărâre va deveni definitivă conform celor stabilite la art. 44 §2 din Convenție. Aceasta poate face obiectul unor corecturi de redactare.
În cauza Vlastaris c. Greciei,
Curtea Europeană a Drepturilor Omului (Secțiunea întâi), reunită într-o Cameră compusă din:
Ksenija Turković, președintă,
Krzysztof Wojtyczek,
Linos-Alexandre Sicilianos,
Armen Harutyunyan,
Pere Pastor Vilanova,
Pauliine Koskelo,
Jovan Ilievski, judecători,
și Abel Campos, grefier de secțiune,
După deliberări în Camera de Consiliu la 28 ianuarie 2020,
Pronunță următoarea hotărâre, adoptată la data sus-menționată:
La originea cauzei se află o cerere (nr. 43543/14) îndreptată împotriva Republicii Elene, prin care un cetățean al acestui stat, dl Nikolaos Vlastaris („reclamantul”), a sesizat Curtea la 28 mai 2014, în temeiul art. 34 din Convenția pentru apărarea drepturilor omului și a libertăților fundamentale („Convenția”).
Reclamantul a fost reprezentat de dl P. Georgountzos, avocat din Atena. Guvernul elen („Guvernul”) a fost reprezentat de delegatul reprezentantului său, dl K. Georgiadis, asesor al Consiliului Juridic al Statului.
Reclamantul a invocat în special o încălcare a dreptului său la respectarea bunurilor sale pe motivul că nu a încasat despăgubirea pentru exproprierea terenului său, în pofida stabilirii prețului definitiv pe unitate al unei despăgubiri de expropriere prin hotărârea nr. 2281/2010 a Curții de Apel din Atena.
La 30 august 2018, cererea a fost comunicată Guvernului.
Reclamantul s-a născut în 1939 și locuiește în Atena.
Acesta este proprietarul unui teren de 1.154 metri pătrați, înregistrat ca formând parcela urbanistică 985 a Municipalității Egaleo. Pe acest teren se află vechea casă a familiei Vlastaris, o grădină și clădiri profesionale (frigorifere industriale și depozite ale întreprinderii reclamantului, care este comerciant pe piața centrală din Atena).
În aplicarea planului de urbanism al Municipalității Egaleo, aprobat prin decretele din 7 decembrie 1959 și 17 aprilie 1992, consiliul municipal al Egaleo a luat decizia, publicată în Monitorul Oficial din 11 mai 1992, de a modifica planul parcelei urbanistice 985 pentru a crea un spațiu verde. Această decizie a fost rezultatul unei cereri a proprietarilor terenurilor învecinate, care au solicitat Municipalității Egaleo exproprierea imobilului reclamantului.
Prin actul nr. 16/1995 din 6 iunie 1995, intitulat „calcularea despăgubirii pentru ocuparea proprietății parcelei urbanistice 985 din Egaleo”, autoritatea competentă de urbanism din Atena a desemnat paisprezece proprietari de imobile învecinate care, împreună cu Municipalitatea Egaleo, trebuiau să îl despăgubească pe reclamant: acesta din urmă trebuia astfel să fie despăgubit de proprietarii terenurilor învecinate pentru o parte a terenului expropriat și de Municipalitatea Egaleo pentru construcțiile existente pe proprietatea sa și pentru restul terenului.
Prin hotărârea din 3 iulie 2008, Judecătoria de prim grad cu judecător unic din Atena a stabilit prețul provizoriu pe unitate al despăgubirii de expropriere în privința imobilului reclamantului.
La 30 aprilie 2010, prin hotărârea sa nr. 2281/2010, Curtea de Apel din Atena a stabilit prețul definitiv pe unitate al despăgubirii. Conform reclamantului, această sumă se ridica la 1.264.327,48 euro (EUR), din care 799.200 EUR trebuiau plătiți de proprietarii terenurilor învecinate și 465.127,48 EUR de Municipalitatea Egaleo. Curtea de Apel a stabilit, de asemenea, onorariul avocatului la 3% din cuantumul despăgubirii, respectiv 37.929,83 EUR, iar cheltuielile de judecată la 550 EUR. Întrucât hotărârea Curții de Apel nu a făcut obiectul unei căi de atac din partea părților, aceasta a devenit definitivă.
Cu toate acestea, despăgubirea nu a fost plătită reclamantului în termenul de optsprezece luni prevăzut de Constituție și de Codul exproprierilor (acest termen expira la 1 noiembrie 2011), astfel încât, în temeiul art. 17 §4 din Constituție, exproprierea trebuia considerată ca fiind ridicată de drept.
La 24 februarie 2012, reclamantul a solicitat Municipalității Egaleo menținerea exproprierii, pentru a putea încasa cuantumul despăgubirii stabilit de Curtea de Apel. Acesta a invocat, în sprijinul cererii sale, art. 11 §3 din Codul exproprierilor (astfel cum a fost modificat prin Legea 4024/2011), care permitea proprietarilor imobilelor a căror expropriere nu fusese finalizată în termenul legal să solicite plata despăgubirii stabilite în locul restabilirii imobilului în patrimoniul lor. Cererea sa a fost respinsă tacit de Municipalitatea Egaleo.
Reclamantul s-a plâns de mai multe ori în fața diferitelor autorități cu privire la neplata despăgubirii de expropriere.
Într-o scrisoare adresată la 18 februarie 2014 Regiunii Atica, primarul orașului Egaleo a indicat următoarele:
„(...)
Întrucât [imobilul în cauză] a fost desemnat ca spațiu verde, despăgubirea datorată [solicitantului] trebuia plătită de proprietarii terenurilor învecinate în ceea ce privește [despăgubirea care era datorată] pentru teren și de Municipalitate în ceea ce privește [despăgubirea care era datorată] pentru construcții.
Termenul de optsprezece luni în care exproprierea trebuia să fie finalizată a expirat la 23 iunie 2011 (depunerea despăgubirii de expropriere (...)).
În speță, [solicitantul] ar fi putut, după expirarea termenului sus-menționat, să obțină o hotărâre judecătorească pentru a obține ridicarea exproprierii și încetarea privării de proprietate. Menționăm de asemenea că achiziționarea imobilului în cauză trebuia finanțată din «fondul verde».
Finanțarea ar fi vizat doar obligațiile Municipalității (suma de 465.000 euro) și nu cele ale proprietarilor terenurilor învecinate (...), pentru care suma totală era de 753.300 euro. Ținând seama de faptul că [solicitantul] nu acceptă să renunțe la pretențiile sale față de proprietarii terenurilor învecinate și că Municipalitatea nu are obligația de a garanta datoriile acestora din urmă, singura soluție pentru a fi admisă cererea [reclamantului] ar consta în ridicarea exproprierii. Hotărârea nr. 4452/2010 a Consiliului de Stat este orientată, de altfel, în această direcție. (...)
În ceea ce privește susținerile [reclamantului] potrivit cărora eforturile depuse de Ministerul de Interne [pentru plata despăgubirii] nu au fost suficiente (...), [trebuie subliniat că finanțarea despăgubirii prin subvenții nu este posibilă decât] în privința sumei datorate de Municipalitate și nu [a sumelor datorate] de terții proprietari ai terenurilor învecinate.”
La 28 februarie 2014, direcția de urbanism a Regiunii Atica a trimis o scrisoare de răspuns reclamantului și Municipalității Egaleo. În această scrisoare, aceasta indica, în mod general, că pentru a se conforma deciziilor instanțelor administrative, avea obligația să examineze cererile de ridicare a exproprierilor și a constrângerilor asupra proprietăților atunci când municipalitățile nu urmau procedurile de despăgubire a proprietarilor. Aceasta amintea că, în conformitate cu jurisprudența constantă a Consiliului de Stat, administrația trebuia, după ce ridica exproprierea, fie să modifice în consecință traseul planului orașului, fie să reimpună o expropriere dacă erau îndeplinite condițiile legale.
În scrisoarea sa, direcția de urbanism sublinia că Municipalitatea Egaleo trebuia să-l despăgubească cu prioritate pe proprietarul imobilului în cauză și, în același timp, să prevadă resursele pentru achiziționarea spațiilor de uz comun pentru a realiza noi trasee urbanistice, dacă acestea mai erau necesare, în funcție de nevoile urbanistice. Aceasta a indicat că Municipalitatea Egaleo avea, în speță, următoarele opțiuni: (a) să înscrie suma despăgubirii în bugetul anului în curs și în bugetele anilor următori pentru a permite realizarea exproprierii prin despăgubirea beneficiarului, (b) să prezinte programe de despăgubire, prin subvenții care urmau să fie obținute de la bănci sau de la alte organisme. În cele din urmă, direcția de urbanism a indicat că Municipalitatea ar putea examina oportunitatea de a prezenta o propunere de creare a unui spațiu verde similar în alt loc, care s-ar putea preta acestui scop, în locul terenului reclamantului.
Dispozițiile aplicabile în speță ale art. 17 §§2 și 4 din Constituție prevăd următoarele:
„2. Nimeni nu este lipsit de proprietatea sa decât pentru cauză de utilitate publică care a fost dovedită în mod corespunzător, atunci când și după cum prevede legea, și întotdeauna după plata prealabilă a unei despăgubiri integrale care să corespundă valorii pe care bunul expropriat o avea la momentul dezbaterii în instanță pentru stabilirea provizorie a despăgubirii (...).
4.(...) Despăgubirea stabilită este plătită în mod obligatoriu cel târziu în termen de optsprezece luni de la publicarea hotărârii privind stabilirea provizorie a despăgubirii (...), în caz contrar exproprierea este ridicată de drept.
Art. 11 §§3 și 4 din Codul exproprierilor (Legea 2882/2001), astfel cum a fost modificat prin art. 29 §3 a) din Legea 4024/2011, prevede următoarele:
„3. Exproprierea forțată este ridicată de drept dacă nu este finalizată în termen de optsprezece luni de la publicarea hotărârii de stabilire provizorie a despăgubirii (...). Autoritatea competentă pentru declararea exproprierii este obligată să emită în termen de patru luni de la expirarea termenului din alineatul precedent un act de confirmare a ridicării de drept survenite. Acest act este publicat în Monitorul Oficial.
În cazul în care proprietarii afectați doresc menținerea exproprierii ridicate de drept (...), pot depune o cerere (...) la autoritatea care a emis decizia de expropriere, în termen de un an de la trecerea termenului, pentru menținerea exproprierii și plata despăgubirii provizorii sau definitive stabilite judiciar. Dacă cererea este admisă de autoritatea care a declarat exproprierea și care este obligată să plătească despăgubirea, nu este permisă restabilirea despăgubirii sau revendicarea dobânzilor de întârziere.
Dispozițiile celei de-a patra și a cincea propoziții ale alineatului 1 se aplică și exproprierilor declarate în conformitate cu dispozițiile prezentei legi și pentru care a survenit ridicarea de drept din cauza trecerii termenului de optsprezece luni. În acest caz, persoanele interesate pot depune cererea de menținere a exproprierii până la 31.12.2012.
4.Dacă expiră fără efect termenele prevăzute la alineatele precedente 2 și 3 (...), orice persoană interesată poate solicita (...) tribunalului administrativ pronunțarea unei hotărâri judecătorești prin care să fie anulat actul sau omisiunea contestată și să fie confirmată ridicarea de drept survenită a exproprierii (...)”
Prin hotărârea nr. 26/2010, Curtea Specială Supremă a soluționat divergența existentă între plenul Curții de Casație și cel al Consiliului de Stat în ceea ce privește interpretarea art. 11 §3 sus-menționat. Curtea Specială Supremă a considerat că ridicarea de drept a exproprierii era considerată a nu fi avut loc în singurul caz în care proprietarul afectat depusese o declarație scrisă la Ministerul Finanțelor în care confirma că dorea menținerea exproprierii. Aceasta a subliniat că doar prin depunerea acestei declarații intenția proprietarului afectat de a solicita menținerea exproprierii devenea clară și neambiguă și se înlătura orice îndoială privind situația juridică a imobilului expropriat.
Curtea de Casație, reunită în plen (hotărârea nr. 12/2018), a considerat că decizia administrației de a menține o expropriere nu depindea de o competență legată, ci de o competență facultativă. Aceasta a subliniat că, pentru a emite decizia sa, administrația trebuia să țină seama de interesul general și de oportunitatea realizării proiectului pentru care fusese decisă exproprierea. Aceasta a indicat de asemenea că, contrar a ceea ce era prevăzut în cadrul regimului care era în vigoare înainte de intrarea în vigoare a art. 29 §3 a) din Legea 4024/2011, simpla formulare, de către proprietarul interesat, a unei cereri de menținere a exproprierii ridicate de drept nu mai era suficientă: de acum încolo, cererea trebuia să fie admisă de autoritatea care decisese exproprierea.
Art. 32 §11 din Legea 4067/2012 are următorul conținut:
„În orice caz de emitere a unei opinii pozitive pentru reimpunerea exproprierii urbanistice sau a blocării spațiului (...) cu autoritatea competentă pentru expropriere fiind municipalitatea respectivă, municipalitatea plătește anticipat pe contul și în sarcina proprietarilor laterali răspunzători [care datorează o parte a despăgubirii] cheltuielile care le revin pentru expropriere.
Art. 105 și 106 din Legea introductivă a Codului Civil prevăd următoarele:
Art. 105
„Pentru acte ilicite sau omisiuni ale organelor statului în exercitarea autorității publice care le-a fost încredințată, statul răspunde pentru despăgubiri, cu excepția cazului în care actul sau omisiunea s-a făcut prin încălcarea unei dispoziții care există în beneficiul interesului general. Împreună cu statul, este de asemenea responsabilă solidar persoana vinovată, sub rezerva dispozițiilor speciale privind răspunderea miniștrilor”.
Art. 106
„Dispozițiile celor două articole precedente se aplică și pentru răspunderea municipalităților, comunelor sau a altor persoane juridice de drept public pentru acte sau omisiuni ale organelor aflate în serviciul lor.”
Reclamantul se plânge că nu a încasat despăgubirea pentru exproprierea terenului său, în pofida stabilirii prețului pe unitate al despăgubirii de expropriere prin hotărârea nr. 2281/2010 a Curții de Apel din Atena, și că a fost obligat să renunțe la pretențiile sale față de proprietarii terenurilor învecinate pentru a putea încasa despăgubirea datorată de Municipalitatea Egaleo. Acesta invocă o încălcare a art. 1 din Protocolul nr. 1 la Convenție, care are următorul conținut:
„Orice persoană fizică sau juridică are dreptul la respectarea bunurilor sale. Nimeni nu poate fi lipsit de proprietatea sa decât pentru cauză de utilitate publică și în condițiile prevăzute de lege și de principiile generale ale dreptului internațional.
Dispozițiile precedente nu aduc atingere dreptului statelor de a adopta legile pe care le consideră necesare pentru a reglementa folosința bunurilor conform interesului general sau pentru a asigura plata impozitelor ori a altor contribuții sau a amenzilor.”
Guvernul invită Curtea să respingă cererea pentru neepuizarea căilor de recurs interne, ca urmare a neintroducerii de către reclamant a acțiunii în despăgubire prevăzute la art. 105 și 106 din Legea introductivă a Codului Civil în fața instanțelor administrative. Acesta arată că, dacă reclamantul ar fi sesizat instanțele administrative, acestea ar fi examinat legalitatea actelor administrative care au justificat cererea de despăgubire, precum și concordanța lor cu Convenția, și i-ar fi putut acorda o despăgubire. Conform Guvernului pârât, întrucât reclamantul s-a abținut să exercite o astfel de cale de recurs, acesta nu poate reproșa autorităților că l-au privat de folosința și exploatarea imobilului său pe parcursul perioadei lungi în litigiu, deoarece nu le-a dat ocazia să remedieze situația de care se plânge astăzi în fața Curții.
Reclamantul susține că cererea sa în fața Curții nu se bazează pe neplata despăgubirii, ci pe încălcarea pe care pretinde că a suferit-o asupra drepturilor de proprietate prin această neplată. Conform susținerilor sale, calea de recurs menționată de Guvern nu este adecvată, iar exercitarea acesteia nu ar face decât să prelungească nedreptatea care, după susținerile sale, a fost comisă împotriva sa din cauza celor treizeci de ani care au trecut de la expropriere, a vârstei sale (90 de ani) și a duratei procedurii acțiunii în despăgubire menționate de Guvern, care risca să dureze încă o decadă.
Curtea constată că la 3 iulie 2008 Judecătoria de prim grad cu judecător unic din Atena a stabilit prețul provizoriu pe unitate al despăgubirii corespunzătoare a exproprierii imobilului reclamantului, iar la 30 aprilie 2010 Curtea de Apel din Atena a stabilit prețul definitiv pe unitate prin hotărârea sa nr. 2281/2010, care este în speță hotărârea definitivă. După încheierea procedurilor desfășurate în fața instanțelor, reclamantul dobândise, prin urmare, o creanță financiară împotriva Statului. Curtea reiterează jurisprudența sa potrivit căreia, într-un astfel de caz, un reclamant nu ar putea, în scopul epuizării căilor de recurs interne, să fie obligat să deschidă un nou ciclu de proceduri pentru a obține reconfirmarea obligației administrației de a-i plăti o anumită sumă bănească (Kosmidis și alții c. Greciei (dec.), cererea nr. 32141/04, 24 octombrie 2006, Metaxas c. Greciei, cererea nr. 8415/02, pct. 19, 27 mai 2004, și Karahalios c. Greciei (dec.), cererea nr. 62503/00, 26 septembrie 2002).
Întrucât reclamantul era titularul unei creanțe financiare împotriva Statului, Curtea nu vede în ce ar fi contribuit o nouă acțiune împotriva Statului în temeiul art. 105 și 106 din Legea introductivă a Codului Civil la epuizarea căilor de recurs interne. Prin urmare, Curtea respinge excepția Guvernului în această privință.
Reclamantul susține că neplata despăgubirii este rezultatul unei tactici intenționate din partea autorităților, care, după susținerile sale, ar fi urmărit să amâne pe termen nedeterminat plata despăgubirii. Acesta menționează că Municipalitatea a considerat că exproprierea fusese ridicată, fără ca aceasta să fi emis totuși un act care să constate această ridicare. De asemenea, acesta indică faptul că Municipalitatea a contestat termenul în care acesta și-a depus cererea de menținere a exproprierii și că Municipalitatea a refuzat să plătească despăgubirea invocând incapacitatea sa de a găsi capitalurile necesare în acest scop.
De asemenea, reclamantul denunță tactica Municipalității, care, după susținerile sale, i-ar fi cerut să renunțe la pretențiile sale față de proprietarii terenurilor învecinate pentru a-i putea plăti partea de despăgubire pe care i-o datora ea însăși. Această tactică constituie, în opinia sa, un veritabil șantaj, care se explică prin motive de manevre politice și electorale la nivel municipal. Este vorba de un mecanism bine conceput, care, conform susținerilor sale, este aplicat pe scară largă și are ca obiectiv să-i preseze pe proprietari să accepte o despăgubire mai mică decât cea care a fost acordată de instanțe.
Guvernul răspunde că exproprierea în litigiu fusese ridicată de drept la 3 ianuarie 2010 și că, prin urmare, nu mai era posibilă plata despăgubirii de expropriere care fusese stabilită de instanțe. Acesta menționează că, începând cu această dată, reclamantul ar fi putut să depună la Tribunalul administrativ de prim grad din Atena o cerere pentru emiterea unei hotărâri care ar fi confirmat ridicarea de drept a exproprierii. Acesta adaugă că reclamantul s-a abținut să depună o astfel de cerere și că, la 24 februarie 2012, acesta a solicitat Municipalității Egaleo să mențină exproprierea pentru a putea încasa despăgubirea stabilită.
De asemenea, ținând seama de aceste elemente, Guvernul susține că, contrar celor susținute de reclamant, nu a existat o inacțiune continuă din partea Municipalității Egaleo și nici o încălcare continuă a hotărârilor judecătorești. Guvernul pârât adaugă că, de altfel, astfel cum prevede dreptul intern, astfel cum a fost interpretat de Curtea de Casație (hotărârea nr. 12/2018), Municipalitatea avea puterea discreționară de a decide să admită sau să respingă cererea de menținere a exproprierii care fusese depusă de reclamant.
Guvernul menționează de asemenea că, pentru a obține ridicarea blocării proprietății sale și abrogarea desemnării acesteia ca spațiu verde, reclamantul trebuia să solicite tribunalului administrativ, în temeiul art. 11 §4 din Codul exproprierilor, emiterea unei hotărâri judecătorești care ar fi confirmat ridicarea exproprierii. Acesta adaugă că, ulterior, reclamantul trebuia să introducă o procedură de modificare a traseului planului orașului în executarea hotărârii judecătorești sus-menționate (art. 32 §3 din Legea 4067/2012).
Curtea reamintește jurisprudența sa potrivit căreia imposibilitatea pentru un reclamant de a obține executarea unei hotărâri pronunțate în favoarea sa constituie o ingerință în dreptul său la respectarea bunurilor sale, astfel cum este formulat în prima propoziție din primul paragraf al art. 1 din Protocolul nr. 1 la Convenție (a se vedea, printre multe altele, Voytenko c. Ucrainei, cererea nr. 18966/02, pct. 53, 29 iunie 2004, Jasiūnienė c. Lituaniei, cererea nr. 41510/98, pct. 45, 6 martie 2003, și Burdov c. Rusiei, cererea nr. 59498/00, pct. 40, CEDO 2002-III). Aceasta reamintește, de asemenea, că o „creanță” poate constitui un „bun” în sensul art. 1 din Protocolul nr. 1, în măsura în care este suficient de stabilită pentru a fi exigibilă (Stran Greek Refineries și Stratis Andreadis c. Greciei, 9 decembrie 1994, pct. 59, Seria A nr. 301-B, și Burdov, citată mai sus, pct. 40).
În speță, Curtea constată că, în urma emiterii hotărârii din 30 aprilie 2010, care era definitivă și prin care Curtea de Apel din Atena stabilise prețul definitiv pe unitate al despăgubirii de expropriere, reclamantul era titularul unei creanțe dovedite, lichidate și exigibile care trebuia să-i fi fost plătită în termen de optsprezece luni de la publicarea hotărârii din 3 iulie 2008 a Judecătoriei de prim grad cu judecător unic, care stabilise prețul provizoriu pe unitate al acestei despăgubiri, adică un termen care expira la 1 noiembrie 2011. Cu toate acestea, până la această dată, nici Municipalitatea, nici proprietarii terenurilor învecinate nu-i plătiseră reclamantului despăgubirea astfel stabilită, astfel încât exproprierea în litigiu trebuia considerată, conform dispozițiilor relevante aplicabile ale dreptului intern, ca fiind ridicată de drept.
Curtea constată în continuare că, profitând de posibilitatea oferită de art. 11 din Codul exproprierilor, reclamantul a solicitat atunci Municipalității Egaleo menținerea exproprierii, fapt care, în cazul unui răspuns pozitiv din partea acestei autorități, i-ar fi dat dreptul să încaseze despăgubirea deja stabilită. Aceasta menționează, de asemenea, că Municipalitatea a respins tacit această cerere. Cu toate acestea, deși Municipalitatea avea într-adevăr puterea discreționară de a accepta sau respinge cererea de menținere a exproprierii, decizia sa în această chestiune, indiferent în ce sens, ar fi condus la o continuare care, în speță, ar fi constat fie în reimpunerea unei exproprieri, fie în modificarea traseului planului orașului, care data din 1992. Cu toate acestea, până în prezent, Municipalitatea Egaleo nici nu a publicat un act care să certifice ridicarea de drept a exproprierii (astfel cum prevede art. 11 §3 din Codul exproprierilor), nici nu a impus o nouă expropriere, nici nu a modificat, în urma ridicării exproprierii, traseul planului orașului pentru ca acesta din urmă să nu mai desemneze proprietatea reclamantului ca spațiu verde. Îndemnul adresat Municipalității pentru a proceda la ridicarea exproprierii, menționat ca singura soluție posibilă pentru a fi admisă cererea reclamantului, era de altfel clar indicat în scrisoarea pe care direcția de urbanism a Regiunii Atica o trimisese la 28 februarie 2014 Municipalității Egaleo și persoanei interesate (paragraful 15 de mai sus).
În această privință, Curtea nu poate decât să constate că însuși primarul orașului Egaleo, într-o scrisoare pe care a adresat-o în februarie 2014 Regiunii Atica, sublinia că singura soluție pentru a fi admisă cererea reclamantului consta în ridicarea exproprierii. Primarul sublinia, de asemenea, în ceea ce privește susținerile reclamantului potrivit cărora eforturile depuse de Municipalitatea Egaleo pentru ca aceasta să fie subvenționată de Ministerul de Interne pentru plata despăgubirii nu erau suficiente, că finanțarea despăgubirii prin subvenții nu putea fi examinată decât pentru suma datorată de Municipalitate și nu pentru sumele datorate de terții proprietari ai terenurilor învecinate (paragraful 14 de mai sus).
De asemenea, Curtea observă că, în scrisoarea sa sus-menționată din 28 februarie 2014, direcția de urbanism a Regiunii Atica declara că Municipalitatea Egaleo trebuia să-l despăgubească cu prioritate pe reclamant și, în același timp, să prevadă resurse pentru achiziționarea de spații de uz comun pentru a realiza noi trasee urbanistice, dacă acestea mai erau necesare, în funcție de nevoile urbanistice. Direcția de urbanism propunea de altfel Municipalității mijloace pentru a găsi finanțarea necesară (paragraful 16 de mai sus).
Este adevărat că Municipalitatea ar fi putut să ridice exproprierea și să reimpună o alta, modificând utilizarea imobilului reclamantului, dar, în acest caz, conform art. 32 §11 din Legea 4067/2012 (paragraful 21 de mai sus), aceasta ar fi trebuit să plătească de asemenea partea de despăgubire datorată de proprietarii terenurilor învecinate.
Cu toate acestea, din cele două scrisori sus-menționate rezultă că nici proprietarii terenurilor învecinate, care datorau cea mai mare parte a despăgubirii de expropriere, nici Municipalitatea nu aveau mijloacele pentru a achita sumele datorate. Cu toate acestea, Curtea a hotărât deja că lipsa resurselor din partea unui organism al autonomiei locale, și prin urmare a unui organ al Statului, nu ar putea justifica omisiunea acestuia din urmă de a-și îndeplini obligațiile care decurg dintr-o hotărâre definitivă pronunțată împotriva sa (De Luca c. Italiei, cererea nr. 43870/04, pct. 54, 24 septembrie 2013).
În cele din urmă și mai ales, Curtea observă că, până în prezent, reclamantul nici nu a încasat cea mai mică plată a despăgubirii care îi fusese totuși acordată de Curtea de Apel, nici nu a obținut deblocarea terenului său din servituțile urbanistice care grevau terenul. O astfel de situație a rupt echilibrul just între cerințele interesului general al comunității și imperativele protecției drepturilor fundamentale ale individului.
În consecință, a avut loc o încălcare a art. 1 din Protocolul nr. 1 la Convenție.
Conform art. 41 din Convenție:
„Dacă Curtea declară că a avut loc o încălcare a Convenției sau a Protocoalelor sale și dacă dreptul intern al înaltei părți contractante nu permite decât o înlăturare incompletă a consecințelor acestei încălcări, Curtea acordă părții lezate, dacă este cazul, o satisfacție echitabilă.”
Pentru prejudiciul material pe care susține că l-a suferit, reclamantul solicită 2.296.584,13 euro (EUR). Acesta detaliază cererea sa după cum urmează: 1.302.807,31 EUR pentru despăgubirea stabilită de Curtea de Apel, 37.929,83 EUR pentru onorariul avocațial, astfel cum a fost stabilit de Curtea de Apel, 550 EUR pentru cheltuielile de judecată, 13.456,70 EUR pentru chiriile pe care susține că a fost obligat să le plătească pentru închirierea unui apartament din 2002 până în 2017, 862.320,12 EUR, sumă care corespunde dobânzilor asupra cuantumului despăgubirii de expropriere până la 31 decembrie 2018.
Guvernul susține că pretențiile reclamantului în ceea ce privește prejudiciul material sunt nefondate și nu au o legătură de cauzalitate cu pretinsa încălcare a art. 1 din Protocolul nr. 1. Acesta reproșează reclamantului că dorește să transforme Curtea într-un tribunal de fond care ar fi îndrumat să se pronunțe asupra chestiunilor care sunt de competența instanțelor naționale. Acesta atrage atenția Curții asupra contradicției care există, în opinia sa, între pretențiile reclamantului pentru prejudiciul material și declarațiile care au fost făcute de persoana interesată în observațiile sale, potrivit cărora aceasta nu ar fi urmărit despăgubirea datorată de Municipalitate și de proprietarii terenurilor învecinate.
Curtea reamintește că o hotărâre care constată o încălcare antrenează pentru Statul pârât obligația juridică, în temeiul Convenției, de a pune capăt încălcării și de a-i șterge consecințele astfel încât să se restabilească, în măsura posibilului, situația care a precedat această încălcare. Statele contractante care sunt părți într-o cauză sunt în principiu libere să aleagă mijloacele pe care le vor utiliza pentru a se conforma unei hotărâri care constată o încălcare. Această putere de apreciere în ceea ce privește modul de executare a unei hotărâri reflectă libertatea de alegere care însoțește obligația primordială impusă de Convenție statelor contractante: asigurarea respectării drepturilor și libertăților consacrate. Dacă natura încălcării permite o restitutio in integrum completă, Statul pârât are obligația să o realizeze, întrucât Curtea nu are nici competența, nici posibilitatea practică de a o efectua ea însăși. Dacă, în schimb, dreptul intern nu permite sau permite doar imperfect ștergerea consecințelor încălcării, art. 41 din Convenție împuternicește Curtea să acorde, dacă este cazul, părții lezate satisfacția pe care o consideră adecvată (Papamichalopoulos și alții c. Greciei (art. 50), 31 octombrie 1995, pct. 34, Seria A nr. 330-B, și Vontas și alții c. Greciei, cererea nr. 43588/06, pct. 49, 5 februarie 2009).
În împrejurările prezentei cauze, Curtea apreciază că restabilirea reclamantului în drepturile de proprietate asupra parcelei urbanistice 985 ar pune persoana interesată într-o situație similară celei în care s-ar fi aflat dacă nu ar fi avut loc încălcarea art. 1 din Protocolul nr. 1.
Dacă Statul pârât nu va proceda la restabilirea menționată în termen de șase luni de la pronunțarea prezentei hotărâri, Curtea decide că acesta va trebui să plătească persoanei interesate, pentru prejudiciul material, o sumă proporțională cu nivelul prejudiciului cauzat. În acest scop, Curtea constată că Curtea de Apel din Atena a stabilit despăgubirea de expropriere la suma de 1.264.327,48 EUR, din care 799.200 EUR trebuiau plătiți reclamantului de proprietarii terenurilor învecinate și 465.127,48 EUR de Municipalitatea Egaleo. Curtea de Apel a stabilit, de asemenea, onorariul avocatului la 3% din cuantumul despăgubirii, respectiv 37.929,83 EUR, iar cheltuielile de judecată la 550 EUR.
Prin urmare, Curtea apreciază că trebuie să i se acorde reclamantului, pentru prejudiciul material, partea de despăgubire datorată de Municipalitate, majorată cu onorariul avocațial, care se calculează pe proporția acestei sume, respectiv 13.953,82 EUR, și cu cheltuielile de judecată, respectiv un total de 479.631,30 EUR. Această sumă va trebui majorată cu dobânzi la o rată de 3% pe an din 2010, anul în care Curtea de Apel a stabilit prețul definitiv pe unitate al despăgubirii, suma totală ridicându-se astfel la 620.020,30 EUR.
Pentru prejudiciul moral pe care apreciază că l-a suferit, reclamantul solicită o sumă egală cu cea solicitată pentru prejudiciul material, respectiv 2.296.584,13 EUR.
Guvernul apreciază că pretenția reclamantului este excesivă și că eventuala constatare a unei încălcări ar constitui o satisfacție suficientă.
În speță, încălcarea drepturilor reclamantului garantate de art. 1 din Protocolul nr. 1 trebuie să fi provocat persoanei interesate sentimente de neputință și de frustrare. Curtea apreciază că este necesar să se repare în mod adecvat prejudiciul moral (a se vedea, mutatis mutandis, Burdov (nr. 2), cererea nr. 33509/04, pct. 151-157, CEDO 2009) și acordă reclamantului 20.000 EUR cu acest titlu.
Întrucât reclamantul nu a formulat pretenții cu privire la cheltuieli și onorarii, Curtea apreciază că nu trebuie să acorde nicio sumă cu acest titlu.
Curtea consideră adecvat să alinieze rata dobânzilor moratorii la rata dobânzii facilității de împrumut marginal a Băncii Centrale Europene, majorată cu trei puncte procentuale.
Declară
cererea admisibilă;
Hotărăște
că a avut loc o încălcare a art. 1 din Protocolul nr. 1;
Hotărăște
(a) că Statul pârât trebuie să procedeze, în termen de șase luni de la data la care hotărârea va deveni definitivă conform art. 44 §2 din Convenție, la restabilirea reclamantului în drepturile sale de proprietate asupra parcelei urbanistice 985;
(b) alternativ și în cazul în care restabilirea menționată nu se va realiza în termenul sus-menționat, că Statul pârât trebuie să plătească reclamantului, în termen de nouă luni de la data la care hotărârea va deveni definitivă conform art. 44 §2 din Convenție, suma de 620.020,30 EUR (șase sute douăzeci de mii douăzeci de euro și treizeci de cenți), plus orice sumă care poate fi datorată cu titlu de impozit, pentru prejudiciul material;
(c) că Statul pârât trebuie să plătească reclamantului, în termen de trei luni de la data la care hotărârea va deveni definitivă conform art. 44 §2 din Convenție, suma de 20.000 EUR (douăzeci de mii de euro), plus orice sumă care poate fi datorată cu titlu de impozit, pentru prejudiciul moral;
(d) că, de la expirarea termenului sus-menționat și până la plată, aceste sume vor fi majorate cu o dobândă simplă la o rată egală cu cea a facilității de împrumut marginal a Băncii Centrale Europene, majorată cu trei puncte procentuale;
Respinge
cererea de satisfacție echitabilă pentru rest.
Redactată în limba franceză și ulterior comunicată în scris la 20 februarie 2020, în aplicarea art. 77 §§2 și 3 din Regulamentul Curții.
(semnătură)
(semnătură)
Abel Campos
Ksenija Turković
Grefier
Președintă
Traducere fidelă a documentului anexat din limba franceză.
Atena, 5 iunie 2020
Traducătorul
Alexandros Petroutsopoulos
(Προσφυγή αριθ. 43543/14)
Άρθρο 1 Πρωτοκόλλου αριθ. 1 – Σεβασμός της περιουσίας – Απαλλοτρίωση ενόψει της δημιουργίας ενός χώρου πρασίνου η οποία ήρθη αυτοδικαίως λόγω της μη καταβολής εντός της προβλεπομένης προθεσμίας της ορισθείσας από το δικαστήριο αποζημίωσης – Στην συνέχεια ο απαλλωτριώσας Δήμος ούτε ανανέωσε την απαλλοτρίωση ούτε επιβεβαίωσε την άρση της ούτε κατήργησε τις πολεοδομικές δουλείες οι οποίες σχετίζονταν με το αρχικό έργο – Υπερβολικό ατομικό βάρος
Άρθρο 41 – Δίκαιη ικανοποίηση – Υλική ζημία προς επανόρθωση με την αποκατάσταση του προσφεύγοντος στα δικαιώματα κυριότητας επί του συγκεκριμένου οικοδομικού τετραγώνου, άλλως με την καταβολή της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης, επικαιροποιημένης – Ηθική βλάβη
20 Φεβρουαρίου 2020
Η απόφαση αυτή θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με τα οριζόμενα από το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης. Μπορεί να αποτελέσει το αντικείμενο διορθώσεων ως προς την μορφή.
Στην υπόθεση Βλαστάρης κατά Ελλάδας.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (πρώτο τμήμα), συνεδριάζοντας σε Τμήμα, αποτελούμενο από τους εξής:
Ksenija Turković,
πρόεδρος,
Krzysztof Wojtyczek,
Λίνος-Αλέξανδρος Σισιλιάνος,
Armen Harutyunyan,
Pere Pastor Vilanova,
Pauliine Koskelo,
Jovan Ilievski,
δικαστές
,
και Abel Campos,
γραμματέας τμήματος
,
Αφού διασκέφθηκε σε δικαστικό συμβούλιο στις 28 Iανουαρίου 2020,
Εκδίδει την ακόλουθη απόφαση, η οποία ελήφθη την πιο πάνω ημερομηνία:
Η υπόθεση προέρχεται από μία προσφυγή (αριθ. 43543/14), στρεφόμενη κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας, της οποίας ένας υπήκοος του Κράτους αυτού, ο κ. Νικόλαος Βλάσταρης («ο προσφεύγων»), προσέφυγε το Δικαστήριο στις 28 Μαΐου 2014 δυνάμει του άρθρου 34 της Σύμβασης για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών («η Σύμβαση»).
Ο προσφεύγων εκπροσωπήθηκε από τον κ. Π. Γεωργούντζο, δικηγόρο Αθηνών. Η ελληνική κυβέρνηση («η Κυβέρνηση») εκπροσωπήθηκε από τον εντεταλμένο του αντιπροσώπου της, κ. Κ. Γεωργιάδη, πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους.
Ο προσφεύγων επικαλέστηκε ειδικότερα μία προσβολή του δικαιώματός του στον σεβασμό της περιουσίας του για τον λόγο ότι δεν είχε εισπράξει αποζημίωση για την απαλλοτρίωση του οικοπέδου του, παρά τον ορισμό της οριστικής τιμής μονάδος μιας αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης από την απόφαση με αριθμό 2281/2010 του εφετείου Αθηνών.
Στις 30 Αυγούστου 2018, η προσφυγή κοινοποιήθηκε στην Κυβέρνηση.
Ο προσφεύγων γεννήθηκε το 1939 και είναι κάτοικος Αθηνών.
Είναι ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου 1.154 τετραγωνικών μέτρων το οποίο είναι καταχωρισμένο ως αποτελούν το οικοδομικό τετράγωνο 985 του Δήμου του Αιγάλεω. Στο οικόπεδο αυτό ευρίσκονται η παλαιά οικία της οικογένειας Βλαστάρη, ένας κήπος και επαγγελματικά κτήρια (βιομηχανικά ψυγεία και αποθήκες της επιχείρησης του προσφεύγοντος, ο οποίος είναι έμπορος στην κεντρική αγορά της Αθήνας).
Κατ’εφαρμογήν του ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου του Αιγάλεω, το οποίο εγκρίθηκε με τα διατάγματα της 7 Δεκεμβρίου 1959 και της 17 Απριλίου 1992, το δημοτικό συμβούλιο του Αιγάλεω έλαβε την απόφαση, η οποία δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της 11 Μαΐου 1992, να τροποποιήσει το σχέδιο του οικοδομικού τετραγώνου 985 προκειμένου να δημιουργήσει έναν χώρο πρασίνου. Η απόφαση αυτή ήταν το αποτέλεσμα ενός αιτήματος των ιδιοκτητών των γειτονικών οικοπέδων, οι οποίοι είχαν ζητήσει από τον Δήμο του Αιγάλεω την απαλλοτρίωση του ακινήτου του προσφεύγοντος.
Με την πράξη αριθ. 16/1995 της 6ης Ιουνίου 1995, με την τίτλο «υπολογισμός της αποζημίωσης λόγω ρυμοτόμησης της ιδιοκτησίας του οικοδομικού τετραγώνου 985 του Αιγάλεω», η αρμόδια αρχή πολεοδομίας Αθηνών όρισε δεκατέσσερις κυρίους γειτονικών ακινήτων οι οποίοι, μαζί με τον Δήμο του Αιγάλεω, όφειλαν να αποζημιώσουν τον προσφεύγοντα: ο τελευταίος έπρεπε έτσι να αποζημιωθεί από τους κυρίους των γειτονικών οικοπέδων για ένα τμήμα του απαλλοτριουμένου οικοπέδου και από τον Δήμο του Αιγάλεω για τα κτίσματα τα οποία υπήρχαν πάνω στην ιδιοκτησία του και για το υπόλοιπο τμήμα του οικοπέδου.
Με την από 3 Ιουλίου 2008 απόφασή του, το μονομελές πρωτοδικείο Αθηνών όρισε την προσωρινή τιμή μονάδος της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης όσον αφορά το ακίνητο του προσφεύγοντος.
Στις 30 Απριλίου 2010, με την απόφασή του με αριθμό 2281/2010, το εφετείο Αθηνών καθόρισε την οριστική τιμή μονάδος της αποζημίωσης. Σύμφωνα με τον προσφεύγοντα, το ποσό αυτό ανερχόταν σε 1.264.327,48 ευρώ (EUR), από τα οποία 799.200 EUR έπρεπε να καταβληθούν από τους ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων και 465.127,48 EUR από τον Δήμο του Αιγάλεω. Το εφετείο όρισε επίσης την αμοιβή του δικηγόρου στο 3% του ποσού της αποζημίωσης, ήτοι σε 37.929,83 EUR, τα δε δικαστικά έξοδα σε 550 EUR. Δεδομένου ότι η απόφαση του εφετείου δεν απετέλεσε το αντικείμενο ενός ενδίκου μέσου εκ μέρους των διαδίκων, αυτή κατέστη τελεσίδικη.
Εν τούτοις, η αποζημίωση δεν καταβλήθηκε στον προσφεύγοντα εντός της προθεσμίας των δεκαοκτώ μηνών η οποία προβλέπεται από το Σύνταγμα και τον κώδικα των απαλλοτριώσεων (η προθεσμία αυτή έληγε την 1
η
Νοεμβρίου 2011), κατά τρόπο ώστε, δυνάμει του άρθρου 17 § 4 του Συντάγματος, η απαλλοτρίωση έπρεπε να θεωρείται ότι έχει αυτοδικαίως αρθεί.
Στις 24 Φεβρουαρίου 2012, ο προσφεύγων ζήτησε από τον Δήμο του Αιγάλεω την διατήρηση της απαλλοτρίωσης, έτσι ώστε να μπορέσει να εισπράξει το ποσό της αποζημίωσης το οποίο είχε οριστεί από το εφετείο. Αυτός επικαλέστηκε, σε στήριξη της αίτησής του, το άρθρο 11 § 3 του κώδικα απαλλοτριώσεων (όπως αυτός τροποποιήθηκε από τον νόμο 4024/2011), ο οποίος επέτρεπε στους κυρίους των ακινήτων των οποίων η απαλλοτρίωση δεν είχε συντελεστεί εντός της νόμιμης προθεσμίας να ζητήσουν την καταβολή της ορισθείσας αποζημίωσης αντί της επαναφοράς του ακινήτου στην περιουσία τους. Η αίτησή του απορρίφθηκε σιωπηρά από τον Δήμο του Αιγάλεω.
Ο προσφεύγων παραπονέθηκε πολλές φορές ενώπιον διαφόρων αρχών για την μη καταβολή της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης.
Σε μία επιστολή την οποία απηύθυνε στις 18 Φεβρουαρίου 2014 στην Περιφέρεια Αττικής, ο Δήμαρχος του Αιγάλεω ανέφερε τα ακόλουθα:
«(...)
Δεδομένου ότι [το εν λόγω ακίνητο] είχε χαρακτηριστεί ως χώρος πρασίνου, την οφειλόμενη [στον αιτούντα] αποζημίωση όφειλαν να καταβάλουν οι κύριοι των γειτονικών οικοπέδων όσον αφορά [την αποζημίωση η οποία οφειλόταν] για το οικόπεδο και ο Δήμος όσον αφορά [εκείνη η οποία οφειλόταν] για τα κτίσματα.
Η προθεσμία των δεκαοκτώ μηνών στην διάρκεια της οποίας η απαλλοτρίωση έπρεπε να έχει συντελεστεί έληξε στις 23 Ιουνίου 2011 (κατάθεση της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης (...)).
Εν προκειμένω, [ο αιτών] θα μπορούσε, μετά την λήξη της πιο πάνω αναφερόμενης προθεσμίας, να εξασφαλίσει μία δικαστική απόφαση προκειμένου να επιτύχει την άρση της απαλλοτρίωσης και την διακοπή της στέρησης της ιδιοκτησίας του. Αναφέρουμε επίσης ότι η απόκτηση του εν λόγω ακινήτου έπρεπε να χρηματοδοτηθεί από το «πράσινο ταμείο».
Η χρηματοδότηση θα αφορούσε μόνον τις υποχρεώσεις του Δήμου (ποσού ανερχομένου σε 465.000 ευρώ) και όχι εκείνες των ιδιοκτητών των γειτονικών οικοπέδων (...), για τους οποίους το συνολικό ποσό ανερχόταν σε 753.300 ευρώ. Λαμβανομένου υπόψη ότι [ο αιτών] δεν δέχεται να παραιτηθεί από τις αξιώσεις του έναντι των ιδιοκτητών των γειτονικών οικοπέδων και ότι ο Δήμος δεν έχει την υποχρέωση να εξασφαλίσει τα χρέη των τελευταίων, η μόνη λύση για να γίνει δεκτό το αίτημα του [καταγγέλλοντος] θα συνίστατο στην άρση της απαλλοτρίωσης. Η απόφαση με αριθμό 4452/2010 του Συμβουλίου της Επικρατείας κατευθύνεται εξ άλλου προς την κατεύθυνση αυτή. (...)
Όσον αφορά τους ισχυρισμούς του [προσφεύγοντος] σύμφωνα με τους οποίους οι προσπάθειες οι οποίες καταβλήθηκαν από το Υπουργείο Εσωτερικών [για την πληρωμή της αποζημίωσης] δεν ήταν επαρκείς (...), [πρέπει να τονιστεί ότι η χρηματοδότηση της αποζημίωσης με επιχορηγήσεις δεν είναι δυνατή παρά μόνον] όσον αφορά το ποσό το οποίο οφείλεται από τον Δήμο και όχι [τα ποσά τα οποία οφείλονται] από τους τρίτους ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων.»
Στις 28 Φεβρουαρίου 2014, η διεύθυνση πολεοδομίας της Περιφέρειας Αττικής έστειλε μία απαντητική επιστολή στον προσφεύγοντα και στον Δήμο του Αιγάλεω. Στην επιστολή αυτήν ανέφερε, κατά τρόπο γενικό, ότι προκειμένου να συμμορφωθεί προς τις αποφάσεις των διοικητικών δικαστηρίων, αυτή όφειλε να εξετάσει τις αιτήσεις άρσης των απαλλοτριώσεων και των δεσμεύσεων των ιδιοκτησιών όταν οι δήμοι δεν ακολουθούσαν τις διαδικασίες αποζημίωσης των ιδιοκτητών. Υπενθύμιζε ότι, σύμφωνα με την πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, η διοίκηση όφειλε, αφού θα προέβαινε στην άρση της απαλλοτρίωσης, είτε να τροποποιήσει αναλόγως την ρυμοτόμηση του σχεδίου πόλεως είτε να επανεπιβάλει μία απαλλοτρίωση εφόσον πληρούνταν οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Στην επιστολή της, η διεύθυνση πολεοδομίας τόνιζε ότι ο Δήμος του Αιγάλεω όφειλε να αποζημιώσει κατά προτεραιότητα τον κύριο του εν λόγω ακινήτου και, ταυτόχρονα, να προβλέψει τους πόρους για την απόκτηση των κοινοχρήστων χώρων προκειμένου να υλοποιήσει νέες ρυμοτομήσεις, εφόσον αυτές ήταν ακόμη αναγκαίες, ανάλογα με τις πολεοδομικές ανάγκες. Επεσήμανε ότι ο Δήμος του Αιγάλεω διέθετε, εν προκειμένω, τις ακόλουθες επιλογές: (α) να εγγράψει το ποσό της αποζημίωσης στον προϋπολογισμό του τρέχοντος έτους και στους προϋπολογισμούς των επομένων ετών προκειμένου να επιτρέψουν την υλοποίηση της απαλλοτρίωσης μέσω της αποζημίωσης του δικαιούχου, (β) να υποβάλει προγράμματα αποζημίωσης, μέσω επιχορηγήσεων που θα ληφθούν από τράπεζες ή άλλους οργανισμούς. Τέλος, η διεύθυνση πολεοδομίας ανάφερε ότι ο Δήμος θα μπορούσε να εξετάσει την σκοπιμότητα της υποβολής μιας πρότασης δημιουργίας ενός αναλόγου χώρου πρασίνου σε έναν άλλο τόπο, ο οποίος μπορεί να προσφέρεται προς τούτο, αντί του οικοπέδου του προσφεύγοντος.
Οι εφαρμοστέες εν προκειμένω διατάξεις του άρθρου 17 §§ 2 και 4 του Συντάγματος προβλέπονται τα ακόλουθα:
«2. Κανένας δεν στερείται την ιδιοκτησία του, παρά μόνο για δημόσια ωφέλεια που έχει αποδειχθεί με τον προσήκοντα τρόπο, όταν και όπως ο νόμος ορίζει, και πάντοτε αφού προηγηθεί πλήρης αποζημίωση, που να ανταποκρίνεται στην αξία την οποία είχε το απαλλοτριούμενο κατά το χρόνο της συζήτησης στο δικαστήριο για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης (...).
4.(...) Η αποζημίωση που ορίστηκε καταβάλλεται υποχρεωτικά το αργότερο μέσα σε ενάμισι έτος από τη δημοσίευση της απόφασης για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης (...), διαφορετικά η απαλλοτρίωση αίρεται αυτοδικαίως.
Το άρθρο 11 §§ 3 και 4 του κώδικα των απαλλοτριώσεων (νόμος 2882/2001), όπως αυτός τροποποιήθηκε από το άρθρο 29 § 3 α) του νόμου 4024/2011, ορίζει τα ακόλουθα:
«3. Η αναγκαστική απαλλοτρίωση αίρεται αυτοδικαίως εάν δεν συντελεστεί μέσα σε ενάμισι έτος
από τη δημοσίευση της απόφασης προσωρινού καθορισμού της αποζημίωσης (...). Η αρμόδια για
την κήρυξη της απαλλοτρίωσης αρχή υποχρεούται να εκδώσει μέσα σε τέσσερις μήνες από τη λήξη
της προθεσμίας του προηγούμενου εδαφίου βεβαιωτική πράξη για την επελθούσα αυτοδίκαιη
άρση. Η πράξη αυτή δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.
Εφόσον οι θιγόμενοι ιδιοκτήτες επιθυμούν τη διατήρηση της απαλλοτρίωσης που άρθηκε
αυτοδίκαια (...), μπορούν να υποβάλλουν
αίτηση (...) προς την αρχή που εξέδωσε την απαλλοτριωτική απόφαση, μέσα σε
προθεσμία ενός έτους από την παρέλευση της προθεσμίας, περί διατήρησης της απαλλοτρίωσης
και καταβολής της δικαστικά καθορισμένης προσωρινής ή οριστικής αποζημίωσης. Αν το αίτημα
γίνει δεκτό από την αρχή που κήρυξε την απαλλοτρίωση και υποχρεούται στην καταβολή της
αποζημίωσης, δεν επιτρέπεται ο ανακαθορισμός της αποζημίωσης ή η αναζήτηση τόκων
υπερημερίας.
Οι διατάξεις του τέταρτου και πέμπτου εδαφίου της παραγράφου 1 εφαρμόζονται και σε
απαλλοτριώσεις που έχουν κηρυχθεί σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος νόμου και έχει επέλθει
αυτοδίκαιη άρση, λόγω παρέλευσης της δεκαοκτάμηνης προθεσμίας. Στην περίπτωση αυτή, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να υποβάλουν την αίτηση διατήρησης της απαλλοτρίωσης μέχρι τις 31.12.2012.
4.Εάν περάσουν άπρακτες οι κατά τις προηγούμενες παραγράφους 2 και 3 προθεσμίες (...), κάθε ενδιαφερόμενος δύναται να ζητήσει από το (...) διοικητικό πρωτοδικείο την έκδοση δικαστικής απόφασης, με την οποία να ακυρώνεται η προσβληθείσα πράξη ή παράλειψη και να βεβαιώνεται η αυτοδίκαιη (...) επελθούσα άρση της απαλλοτρίωσης (...)»
Με την με αριθμό 26/2010 απόφασή του, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο επέλυσε την διχογνωμία η οποία υπήρχε μεταξύ της ολομέλειας του Αρείου Πάγου και εκείνης του Συμβουλίου της Ευρώπης όσον αφορά την ερμηνεία του πιο πάνω αναφερομένου άρθρου 11 § 3. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο έκρινε ότι η αυτοδίκαιη άρση της απαλλοτρίωσης θεωρείτο ότι δεν έχει λάβει χώρα στην μοναδική περίπτωση κατά την οποία ο θιγόμενος ιδιοκτήτης είχε υποβάλει μία έγγραφη δήλωση στο Υπουργείο Οικονομικών στην οποία αυτός βεβαίωνε ότι επιθυμούσε την διατήρηση της απαλλοτρίωσης. Τόνισε ότι μόνον από την κατάθεση αυτής της δήλωσης καθίστατο σαφής και μη αμφιλεγόμενη η βούληση του θιγόμενου ιδιοκτήτη να ζητήσει την διατήρηση της απαλλοτρίωσης και διαλυόταν κάθε αμφιβολία σχετικά με την νομική κατάσταση του απαλλοτριουμένου ακινήτου.
Ο Άρειος Πάγος, συνεδριάζοντας σε ολομέλεια (απόφαση αριθ. 12/2018), έκρινε ότι η απόφαση της διοίκησης να διατηρήσει μία απαλλοτρίωση δεν εξαρτάτο από μία δέσμια αρμοδιότητα, αλλά από μία προαιρετική αρμοδιότητα. Αυτός τόνισε ότι, για να εκδώσει την απόφασή της, η διοίκηση όφειλε να λαμβάνει υπόψη το γενικό συμφέρον και την σκοπιμότητα της υλοποίησης του έργου για το οποίο είχε αποφασιστεί η απαλλοτρίωση. Ανέφερε επίσης ότι, αντιθέτως προς ό,τι προβλεπόταν μέσα στο πλαίσιο του καθεστώτος το οποίο ίσχυε πριν την θέση σε ισχύ του άρθρου 29 § 3 α) του νόμου 4024/2011, η μόνη διατύπωση, εκ μέρους του ενδιαφερομένου ιδιοκτήτη, μιας αίτησης διατήρησης της απαλλοτρίωσης η οποία έχει αυτοδικαίως αρθεί δεν αρκούσε πλέον: στο εξής, η αίτηση έπρεπε να γίνει δεκτή από την αρχή η οποία είχε αποφασίσει την απαλλοτρίωση.
Το άρθρο 32 § 11 του νόμου 4067/2012 έχει ως εξής:
«Σε κάθε περίπτωση έκδοσης θετικής γνωμοδότησης για εκ νέου επιβολή της ρυμοτομικής απαλλοτρίωσης ή δέσμευσης του χώρου (...) με αρμόδιο για την απαλλοτρίωση φορέα τον οικείο δήμο, ο δήμος προκαταβάλλει για λογαριασμό και εις βάρος των υπόχρεων παρόδιων ιδιοκτητών [οι οποίοι οφείλουν μέρος της αποζημίωσης] τις δαπάνες που τους βαρύνουν για την απαλλοτρίωση.
Τα άρθρα 105 και 106 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα ορίζουν τα εξής:
Άρθρο 105
«Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του δημοσίου κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί το δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης που Υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος. Μαζί με το δημόσιο ευθύνεται εις ολόκληρον και το υπαίτιο πρόσωπο, με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων για την ευθύνη των υπουργών».
Άρθρο 106
«Οι διατάξεις των δύο προηγουμένων άρθρων εφαρμόζονται και για την ευθύνη των δήμων, των κοινοτήτων ή των άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου από πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων που βρίσκονται στην υπηρεσία τους.»
Ο προσφεύγων παραπονείται διότι δεν εισέπραξε αποζημίωση για την απαλλοτρίωση του οικοπέδου του, παρά τον ορισμό της τιμής μονάδος της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης με την απόφαση με αριθμό 2281/2010 του εφετείου Αθηνών, και διότι εξαναγκάστηκε να παραιτηθεί από τις αξιώσεις του έναντι των ιδιοκτητών των γειτονικών οικοπέδων προκειμένου να μπορέσει να εισπράξει την αποζημίωση την οποία όφειλε ο Δήμος του Αιγάλεω. Επικαλείται μία παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 της Σύμβασης, το οποίο έχει ως εξής:
«Παν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται σεβασμού της περιουσίας του. Ουδείς δύναται να στερηθή της ιδιοκτησίας αυτού ειμή δια λόγους δημοσίας ωφελείας και υπό τους προβλεπομένους, υπό του νόμου και των γενικών αρχών του διεθνούς δικαίου όρους.
Αι προαναφερόμεναι διατάξεις δεν θίγουσι το δικαίωμα παντός Κράτους όπως θέση εν ισχύϊ Νόμους ους ήθελε κρίνει αναγκαίους προς ρύθμισιν της χρήσεως αγαθών συμφώνως προς το δημόσιον συμφέρον ή προς εξασφάλισιν της καταβολής φόρων ή άλλων εισφορών ή προστίμων.»
Α. Επί του παραδεκτού
Η Κυβέρνηση καλεί το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή λόγω μη εξάντλησης των εθνικών ενδίκων μέσων, εξαιτίας της μη άσκησης εκ μέρους του προσφεύγοντος της αποζημιωτικής αγωγής η οποία προβλέπεται από τα άρθρα 105 και 106 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων. Αυτή εκθέτει ότι, αν ο προσφεύγων είχε προσφύγει ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων, τα τελευταία θα είχαν εξετάσει την νομιμότητα των διοικητικών πράξεων οι οποίες δικαιολόγησαν την αίτηση αποζημίωσης, καθώς και την συμφωνία τους με την Σύμβαση, και θα μπορούσαν να του επιδικάσουν μία αποζημίωση. Σύμφωνα με την εναγόμενη κυβέρνηση, δεδομένου ότι ο προσφεύγων απείχε από την άσκηση ενός τέτοιου ενδίκου μέσου, αυτός δεν μπορεί να προσάψει στις αρχές ότι του στέρησαν την χρήση και για την εκμετάλλευση του ακινήτου του κατά την διάρκεια του επίδικου μεγάλου χρονικού διαστήματος, διότι δεν έδωσε σε αυτές την ευκαιρία να επανορθώσουν την κατάσταση για την οποία αυτός παραπονείται σήμερα ενώπιον του Δικαστηρίου.
Ο προσφεύγων υποστηρίζει ότι η προσφυγή του ενώπιον του Δικαστηρίου δεν στηρίζεται στην μη καταβολή της αποζημίωσης, αλλά στην προσβολή την οποία φέρεται να υπέστη στα δικαιώματα της ιδιοκτησίας του από αυτήν την μη καταβολή. Κατά τους ισχυρισμούς του, το ένδικο μέσο που μνημονεύεται από την Κυβέρνηση δεν είναι πρόσφορο και η άσκησή του θα παρέτεινε απλώς την αδικία η οποία φέρεται να είχε διαπραχθεί σε βάρος του εξαιτίας των τριάντα ετών που παρήλθαν από την απαλλοτρίωση, της ηλικίας του (90 ετών) και του χρόνου της διαδικασίας της αγωγής αποζημίωσης που αναφέρθηκε από την Κυβέρνηση, η οποία κινδύνευε να διαρκέσει ακόμη μια δεκαριά χρόνια.
Το Δικαστήριο σημειώνει ότι στις 3 Ιουλίου 2008 το μονομελές πρωτοδικείο Αθηνών όρισε την προσωρινή τιμή μονάδος της σχετικής αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης του ακινήτου του προσφεύγοντος και ότι στις 30 Απριλίου 2010 το εφετείο Αθηνών όρισε την οριστική τιμή μονάδος με την απόφασή του με αριθμό 2281/2010, η οποία είναι η εν προκειμένω τελεσίδικη απόφαση. Μετά την λήξη των διαδικασιών που ακολουθήθηκαν ενώπιον των δικαστηρίων, ο προσφεύγων είχε επομένως αποκτήσει μία οικονομική απαίτηση κατά του Δημοσίου. Το Δικαστήριο επαναλαμβάνει την νομολογία του σύμφωνα με την οποία, σε μία τέτοια περίπτωση, ένας προσφεύγων δεν θα μπορούσε, για τους σκοπούς της εξάντλησης των εθνικών ενδίκων μέσων, να υποχρεωθεί να ανοίξει έναν νέο κύκλο διαδικασιών προκειμένου να επιτύχει την επανεπιβεβαίωση της υποχρέωση της διοίκησης να του καταβάλει ένα συγκεκριμένο χρηματικό ποσό (
Κοσμίδης και λοιποί κατά Ελλάδας
(déc.), αριθ. 32141/04, 24 Οκτωβρίου 2006,
Μεταξάς κατά Ελλάδας
, αριθ. 8415/02, § 19, 27 Μαΐου 2004, και
Καραχάλιος κατά Ελλάδας
(déc.), αριθ. 62503/00, 26 Σεπτεμβρίου 2002).
Δεδομένου ότι ο προσφεύγων ήταν δικαιούχος μιας οικονομικής απαίτησης κατά του Δημοσίου, το Δικαστήριο δεν διακρίνει σε τι θα είχε συνεισφέρει μία νέα αγωγή κατά του Δημοσίου στην βάση των άρθρων 105 και 106 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα στην εξάντληση των εθνικών ενδίκων μέσων. Το Δικαστήριο απορρίπτει συνεπώς την ένσταση της Κυβέρνησης ως προς αυτό.
Β. Επί της ουσίας
1.Τα επιχειρήματα των διαδίκων
Ο προσφεύγων ισχυρίζεται ότι η μη καταβολή της αποζημίωσης είναι το αποτέλεσμα μιας σκόπιμης τακτικής εν μέρους των αρχών, οι οποίες φέρονται να επεδίωξαν να μεταθέσουν επ’αόριστον την πληρωμή της αποζημίωσης. Επισημαίνει ότι ο Δήμος θεώρησε ότι η απαλλοτρίωση είχε αρθεί χωρίς αυτός να έχει πάντως εκδώσει μία πράξη η οποία να διαπιστώνει την άρση αυτή. Αναφέρει επίσης ότι ο Δήμος αμφισβήτησε την προθεσμία εντός της οποίας αυτός είχε υποβάλει την αίτησή του για την διατήρηση της απαλλοτρίωσης και ότι ο Δήμος είχε αρνηθεί να καταβάλει την αποζημίωση επικαλούμενος την αδυναμία του να εξεύρει τα αναγκαία κεφάλαια προς τούτο.
Επίσης, ο προσφεύγων καταγγέλλει την τακτική του Δήμου, κατά το ότι ο τελευταίος φέρεται να του ζήτησε να παραιτηθεί από τις αξιώσεις του έναντι των ιδιοκτητών των γειτονικών οικοπέδων, ούτως ώστε να μπορέσει να του καταβάλει το τμήμα της αποζημίωσης που του όφειλε ο ίδιος. Η τακτική αυτή συνιστά κατά την άποψή του έναν πραγματικό εκβιασμό, ο οποίος εξηγείται από λόγους πολιτικών και εκλογικών ελιγμών σε δημοτικό επίπεδο. Πρόκειται για έναν καλά σχεδιασμένο μηχανισμό, ο οποίος φέρεται να εφαρμόζεται σε μεγάλη κλίμακα και να έχει ως στόχο να πιέσει τους ιδιοκτήτες να δεχθούν μία αποζημίωση μικρότερη από εκείνη η οποία είχε επιδικαστεί από τα δικαστήρια.
Η Κυβέρνηση απαντά ότι η επίδικη απαλλοτρίωση είχε αρθεί αυτοδικαίως στις 3 Ιανουαρίου 2010 ότι, συνεπώς, δεν ήταν πλέον δυνατόν να καταβληθεί η αποζημίωση της απαλλοτρίωσης η οποία είχε οριστεί από τα δικαστήρια. Επισημαίνει ότι, από την ημερομηνία αυτή, ο προσφεύγων θα μπορούσε να είχε καταθέσει στο διοικητικό πρωτοδικείο Αθηνών μία αίτηση για την έκδοση απόφασης που θα επιβεβαίωνε την αυτοδίκαιη άρση της απαλλοτρίωσης. Προσθέτει ότι ο προσφεύγων απείχε από την κατάθεση μιας τέτοιας αίτησης και ότι, στις 24 Φεβρουαρίου 2012, αυτός ζήτησε από τον Δήμο του Αιγάλεω να διατηρήσει την απαλλοτρίωση προκειμένου να μπορέσει να εισπράξει την ορισθείσα αποζημίωση.
Επίσης, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, αντιθέτως προς αυτά που ισχυρίζεται ο προσφεύγων, δεν υπήρξε συνεχής αδράνεια εκ μέρους του Δήμου του Αιγάλεω ούτε συνεχής παραβίαση των δικαστικών αποφάσεων. Η εναγόμενη κυβέρνηση προσθέτει ότι, κατά τα λοιπά, όπως προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο, όπως αυτό ερμηνεύθηκε από τον Άρειο Πάγο (απόφαση αριθ. 12/2018), ο Δήμος είχε την διακριτική ευχέρεια να αποφασίσει να κάνει δεκτή ή να απορρίψει την αίτηση διατήρησης της απαλλοτρίωσης η οποία είχε υποβληθεί από τον προσφεύγοντα.
Η Κυβέρνηση αναφέρει επίσης ότι, προκειμένου να επιτύχει την άρση της δέσμευσης της ιδιοκτησίας του και την κατάργηση του χαρακτηρισμού της ως χώρου πρασίνου, ο προσφεύγων όφειλε να ζητήσει από το διοικητικό δικαστήριο, στην βάση του άρθρου 11 § 4 του κώδικα των απαλλοτριώσεων, την έκδοση μιας δικαστικής απόφασης η οποία θα επιβεβαίωνε την άρση της απαλλοτρίωσης. Προσθέτει ότι, στην συνέχεια, ο προσφεύγων όφειλε να εισαγάγει μία διαδικασία για την τροποποίηση της ρυμοτόμησης του σχεδίου πόλεως σε εκτέλεση της πιο πάνω αναφερομένης δικαστικής απόφασης (άρθρο 32 § 3 του νόμου 4067/2012)
2.Η εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει την νομολογία του σύμφωνα με την οποία η αδυναμία για έναν προσφεύγοντα να επιτύχει την εκτέλεση μιας απόφασης που εκδόθηκε υπέρ του συνιστά μία παρέμβαση στο δικαίωμά του για σεβασμό της περιουσίας του, όπως αυτό διατυπώνεται στην πρώτη φράση της πρώτης παραγράφου του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 της Σύμβασης (βλέπε, μεταξύ πολλών άλλων,
Voytenko κατά Ουκρανίας
, αριθ. 18966/02, § 53, 29 Ιουνίου 2004,
Jasiūnienė κατά Λιθουανίας
, αριθ. 41510/98, § 45, 6 Μαρτίου 2003, και
Bourdov κατά Ρωσίας
, αριθ. 59498/00, § 40, CEDH 2002-III). Υπενθυμίζει επίσης ότι μία «απαίτηση» μπορεί να αποτελέσει ένα «αγαθό» με την έννοια του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 εφόσον είναι επαρκώς στοιχειοθετημένη ώστε να είναι απαιτητή (
Ελληνικό Διυλιστήριο Στραν και Στρατής Ανδρεάδης κατά Ελλάδας
, 9 Δεκεμβρίου 1994, § 59, série A no. 301-B, και πιο πάνω αναφερόμενη
Bourdov
, § 40).
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, κατόπιν της έκδοσης της απόφασης της 30 Απριλίου 2010, η οποία ήταν τελεσίδικη και με την οποία το εφετείο Αθηνών είχε ορίσει την οριστική τιμή μονάδος της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης, ο προσφεύγων ήταν δικαιούχος μιας απαίτησης αποδεδειγμένης, εκκαθαρισμένης και απαιτητής η οποία έπρεπε να του είχε καταβληθεί εντός μιας προθεσμίας δεκαοκτώ μηνών από την δημοσίευση της απόφασης της 3 Ιουλίου 2008 του μονομελούς πρωτοδικείου, η οποία είχε ορίσει την προσωρινή τιμή μονάδος της αποζημίωσης αυτής, ήτοι μιας προθεσμίας που έληγε την 1
η
Νοεμβρίου 2011. Όμως, μέχρι την ημερομηνία αυτή, ούτε ο Δήμος ούτε οι ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων δεν είχαν καταβάλει στον προσφεύγοντα την ούτως καθορισθείσα αποζημίωση, κατά τρόπο ώστε η επίδικη απαλλοτρίωση να θεωρείται, σύμφωνα με τις σχετικές εφαρμοστέες διατάξεις του εθνικού δικαίου, ως έχουσα αυτοδικαίως αρθεί.
Το Δικαστήριο σημειώνει στην συνέχεια ότι, κάνοντας χρήση της δυνατότητας που του παρείχε το άρθρο 11 του κώδικα των απαλλοτριώσεων, ο προσφεύγων ζήτησε τότε από τον Δήμο του Αιγάλεω την διατήρηση της απαλλοτρίωσης, γεγονός το οποίο, σε περίπτωση θετικής απόκρισης εκ μέρους της αρχής αυτής, θα του είχε δώσει το δικαίωμα να εισπράξει την ήδη καθορισθείσα αποζημίωση. Σημειώνει επίσης ότι ο Δήμος απέρριψε σιωπηρά την αίτηση αυτή. Παρά ταύτα, αν και ο Δήμος διέθετε πράγματι την διακριτική ευχέρεια να αποδεχθεί ή να απορρίψει την αίτηση διατήρησης της απαλλοτρίωσης, η απόφασή του επί του ζητήματος, είτε προς την μία είτε προς την άλλη κατεύθυνση, θα κατέληγε σε μία συνέχεια η οποία, εν προκειμένω, θα συνίστατο είτε στην επανεπιβολή μιας απαλλοτρίωσης είτε στην τροποποίηση της ρυμοτόμησης του σχεδίου πόλεως, η οποία ανέτρεχε στο 1992. Όμως, μέχρι σήμερα, ο Δήμος του Αιγάλεω ούτε δημοσίευσε μία πράξη που να πιστοποιεί την αυτοδίκαιη άρση της απαλλοτρίωσης (όπως το προβλέπει το άρθρο 11 § 3 του κώδικα των απαλλοτριώσεων), ούτε επέβαλε μία νέα απαλλοτρίωση, ούτε τροποποίησε, κατόπιν της άρσης της απαλλοτρίωσης, την ρυμοτόμηση του σχεδίου πόλεως προκειμένου το τελευταίο να μην χαρακτηρίζει πλέον την ιδιοκτησία του προσφεύγοντος ως χώρο πρασίνου. Η προτροπή η οποία έγινε στον Δήμο ώστε αυτός να προβεί στην άρση της απαλλοτρίωσης, μνημονευόμενη ως μοναδική δυνατή λύση προκειμένου να γίνει δεκτό το αίτημα του προσφεύγοντος, αναγραφόταν εξ άλλου σαφώς μέσα στην επιστολή την οποία η διεύθυνση της πολεοδομίας της Περιφέρειας Αττικής είχε αποστείλει στις 28 Φεβρουαρίου 2014 στον Δήμο του Αιγάλεω και στον ενδιαφερόμενο (πιο πάνω παράγραφος 15).
Ως προς τούτο, το Δικαστήριο δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει ότι ο ίδιος ο δήμαρχος του Αιγάλεω, μέσα σε μία επιστολή την οποία αυτός απηύθυνε τον Φεβρουάριο 2014 της Περιφέρειας Αττικής, υπογράμμιζε ότι η μόνη λύση για να γίνει δεκτή η αίτηση του προσφεύγοντος συνίστατο στην άρση της απαλλοτρίωσης. Ο δήμαρχος τόνιζε, επίσης, ως προς τους ισχυρισμούς του προσφεύγοντος σύμφωνα με τους οποίους οι προσπάθειες που καταβλήθηκαν από τον Δήμο του Αιγάλεω προκειμένου αυτός να επιχορηγηθεί από το Υπουργείο Εσωτερικών για την καταβολή της αποζημίωσης δεν ήταν επαρκείς, ότι η χρηματοδότηση της αποζημίωσης μέσω επιχορηγήσεων μπορούσε να εξεταστεί μόνον για το ποσό που όφειλε ο Δήμος και όχι για τα ποσά που όφειλαν οι τρίτοι ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων (πιο πάνω παράγραφος 14).
Ωσαύτως, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι, στην πιο πάνω αναφερόμενη από 28 Φεβρουαρίου 2014 επιστολή της, η διεύθυνση πολεοδομίας της Περιφέρειας Αττικής δήλωνε ότι ο Δήμος του Αιγάλεω όφειλε να αποζημιώσει κατά προτεραιότητα τον προσφεύγοντα και, ταυτόχρονα, να προβλέψει πόρους για την απόκτηση κοινόχρηστων χώρων προκειμένου να υλοποιήσει νέες ρυμοτομήσεις, εφόσον αυτές ήταν ακόμη αναγκαίες, ανάλογα με τις πολεοδομικές ανάγκες. Η διεύθυνση πολεοδομίας πρότεινε εξ άλλου στον Δήμο μέσα για να εξεύρει την απαραίτητη χρηματοδότηση (πιο πάνω παράγραφος 16).
Είναι αλήθεια ότι ο Δήμος θα μπορούσε να είχε άρει την απαλλοτρίωση και να είχε επανεπιβάλει μία άλλη, τροποποιώντας την χρήση του ακινήτου του προσφεύγοντος, αλλά, στην περίπτωση αυτή, σύμφωνα με το άρθρο 32 § 11 του νόμου 4067/2012 (πιο πάνω παράγραφος 21), αυτός θα έπρεπε να καταβάλει επίσης το μέρος της αποζημίωσης το οποίο όφειλαν οι ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων
Παρά ταύτα, από τις δύο πιο πάνω μνημονευόμενες επιστολές προκύπτει ότι ούτε οι ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων, οι οποίοι όφειλαν το μεγαλύτερο μέρος της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης, ούτε ο Δήμος είχαν τα μέσα για να εξοφλήσουν τα οφειλόμενα ποσά. Όμως, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι η έλλειψη πόρων εκ μέρους ενός οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης, και επομένως ενός οργάνου του Κράτους, δεν θα μπορούσε να δικαιολογήσει την παράλειψη του τελευταίου να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του οι οποίες απορρέουν από μία τελεσίδικη απόφαση εκδοθείσα σε βάρος του (
De Luca κατά Ιταλίας
, αριθ. 43870/04, § 54, 24 Σεπτεμβρίου 2013).
Τέλος και κυρίως, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι, μέχρι σήμερα, ο προσφεύγων ούτε εισέπραξε την παραμικρή καταβολή της αποζημίωσης η οποία του είχε εν τούτοις επιδικαστεί από το εφετείο ούτε επέτυχε την αποδέσμευση του οικοπέδου του από τις πολεοδομικές δουλείες οι οποίες βάραιναν το οικόπεδο. Μία τέτοια κατάσταση διέρρηξε την ορθή ισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων του γενικού συμφέροντος της κοινότητας και των επιταγών της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου.
Κατά συνέπεια, υπήρξε παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 της Σύμβασης.
Σύμφωνα με το άρθρο 41 της Σύμβασης:
«Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση.»
Α. Ζημία
Για την υλική ζημία την οποία υποστηρίζει ότι έχει υποστεί, ο προσφεύγων αξιώνει 2.296.584,13 ευρώ (EUR). Αυτός αναλύει το αίτημά του ως ακολούθως: 1.302.807,31 EUR για την αποζημίωση η οποία ορίστηκε από το εφετείο, 37.929,83 EUR για την δικηγορική αμοιβή όπως αυτή ορίστηκε από το εφετείο, 550 EUR για την δικαστική δαπάνη, 13.456,70 EUR για τα μισθώματα τα οποία αυτός υποστηρίζει ότι αναγκάστηκε να καταβάλει για την μίσθωση ενός διαμερίσματος από το 2002 μέχρι το 2017, 862.320,12 EUR, ποσό το οποίο αντιστοιχεί στους τόκους επί του ποσού της αποζημίωσης της απαλλοτρίωσης μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2018.
Η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι αξιώσεις του προσφεύγοντος όσον αφορά την υλική ζημία είναι αβάσιμες και δεν έχουν αιτιώδη συνάφεια με την επικαλούμενη παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1. Προσάπτει στον προσφεύγοντα ότι επιθυμεί να καταστήσει το Δικαστήριο δικαστήριο της ουσίας το οποίο θα οδηγείτο να αποφανθεί επί των ζητημάτων που υπάγονται στην αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων. Εφιστά την προσοχή του Δικαστηρίου στην αντίφαση η οποία υφίσταται κατά την άποψή της μεταξύ των αξιώσεων του προσφεύγοντος για την υλική ζημία και των δηλώσεων οι οποίες έγιναν από τον ενδιαφερόμενο μέσα στις παρατηρήσεις του, σύμφωνα με τις οποίες αυτός φέρεται να μην επεδίωκε την αποζημίωση που οφειλόταν από τον Δήμο και από τους ιδιοκτήτες των γειτονικών δικηγόρων.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι μία απόφαση η οποία διαπιστώνει μία παραβίαση επισύρει για το εναγόμενο Κράτος την νομική υποχρέωση έναντι της Σύμβασης να θέσει ένα τέλος στην παραβίαση και να απαλείψει τις συνέπειές της κατά τρόπο ώστε να αποκατασταθεί στον βαθμό που τούτο είναι δυνατόν η κατάσταση η οποία προηγήθηκε της παραβίασης αυτής. Τα συμβαλλόμενα Κράτη που είναι διάδικοι σε μία υπόθεση είναι κατ’αρχήν ελεύθερα να επιλέξουν τα μέσα τα οποία θα χρησιμοποιήσουν προκειμένου να συμμορφωθούν προς μία απόφαση που διαπιστώνει μία παραβίαση. Αυτή η εξουσία εκτίμησης όσον αφορά τον τρόπο εκτέλεσης μιας απόφασης αντανακλά την ελευθερία επιλογής η οποία συνοδεύει την πρωταρχική υποχρέωση που επιβάλλεται από την Σύμβαση στα συμβαλλόμενα Κράτη: η εξασφάλιση του σεβασμού των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Αν η φύση της παραβίασης επιτρέπει μία πλήρη αποκατάσταση (
restitutio in integrum
), το εναγόμενο Κράτος είναι υπεύθυνο να την πραγματοποιήσει, δεδομένου ότι το Δικαστήριο δεν έχει ούτε την αρμοδιότητα ούτε την πρακτική δυνατότητα να την αναλάβει το ίδιο. Αν, αντιθέτως, το εθνικό δίκαιο δεν επιτρέπει ή επιτρέπει ατελώς μόνον την απάλειψη των συνεπειών της παραβίασης, το άρθρο 41 της Σύμβασης εξουσιοδοτεί το Δικαστήριο να επιδικάσει, εφόσον συντρέχει περίπτωση, στον θιγέντα διάδικο την ικανοποίηση την οποία θεωρεί προσήκουσα (
Παπαμιχαλόπουλος και λοιποί κατά Ελλάδας (άρθρο 50)
, 31 Οκτωβρίου 1995, § 34, série A no. 330-B, και
Βόντας και λοιποί κατά Ελλάδας
, αριθ. 43588/06, § 49, 5 Φεβρουαρίου 2009).
Υπό τις συνθήκες της προκείμενης περίπτωσης, το Δικαστήριο εκτιμά ότι η αποκατάσταση του προσφεύγοντος στα δικαιώματα κυριότητας επί του οικοδομικού τετραγώνου 985 θα έθετε τον ενδιαφερόμενο σε μία κατάσταση ανάλογη με εκείνη στην οποία αυτός θα ευρίσκετο, αν δεν είχε λάβει χώρα η παραβίαση του Άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1.
Εφόσον το εναγόμενο Κράτος δεν προβεί στην εν λόγω αποκατάσταση εντός μιας προθεσμίας έξι μηνών από την έκδοση της παρούσας απόφασης, το Δικαστήριο αποφασίζει ότι αυτό θα πρέπει να καταβάλει στους ενδιαφερόμενους, για την υλική ζημία, ένα ποσό ανάλογο προς το ύψος της ζημίας η οποία προκλήθηκε. Προς τούτο, το Δικαστήριο σημειώνει ότι το εφετείο Αθηνών όρισε την αποζημίωση της απαλλοτρίωσης στο ποσό των 1.264.327,48 EUR, από τα οποία 799.200 EUR έπρεπε να καταβληθούν στον προσφεύγοντα από τους ιδιοκτήτες των γειτονικών οικοπέδων και 465.127,48 EUR από τον Δήμο του Αιγάλεω. Το εφετείο όρισε επίσης την αμοιβή του δικηγόρου στο 3% του ποσού της αποζημίωσης, ήτοι σε 37.929,83 EUR, τα δε δικαστικά έξοδα σε 550 EUR.
Το Δικαστήριο εκτιμά επομένως ότι πρέπει να επιδικαστεί στον προσφεύγοντα, για την υλική ζημία, το τμήμα της αποζημίωσης το οποίο οφείλεται από τον Δήμο, προσαυξημένο κατά την δικηγορική αμοιβή, η οποία υπολογίζεται επί της αναλογίας του ποσού αυτού, ήτοι κατά 13.953,82 EUR, και κατά τα δικαστικά έξοδα, ήτοι ένα σύνολο 479.631,30 EUR. Το ποσό αυτό θα πρέπει να προσαυξηθεί με τόκους με επιτόκιο 3% ετησίως από το 2010, έτος κατά το οποίο το εφετείο όρισε την οριστική τιμή μονάδος της αποζημίωσης, του συνολικού ποσού ανερχομένου με τον τρόπο αυτό σε 620.020,30 EUR.
Για την ηθική βλάβη την οποία αυτός εκτιμά ότι υπέστη, ο προσφεύγων ζητεί ένα ποσό ύψους ίσου με εκείνο το οποίο ζητήθηκε για την υλική ζημία, ήτοι 2.296.584,13 EUR.
Η Κυβέρνηση εκτιμά ότι η αξίωση του προσφεύγοντος είναι υπερβολική και ότι η τυχόν διαπίστωση μιας παραβίασης θα συνιστούσε επαρκή ικανοποίηση.
Εν προκειμένω, η παραβίαση των δικαιωμάτων του προσφεύγοντος τα οποία εγγυάται το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 πρέπει να προκάλεσε στον ενδιαφερόμενο αισθήματα αδυναμίας και ματαίωσης. Το Δικαστήριο εκτιμά ότι συντρέχει λόγος να αποκατασταθεί κατά τρόπο επαρκή η ηθική βλάβη (βλέπε,
mutatis mutandis
,
Bourdov (αριθ. 2)
, αριθ. 33509/04, §§ 151-157, CEDH 2009) και επιδικάζει στον προσφεύγοντα 20.000 EUR για την αιτία αυτή.
Β. Έξοδα και δικαστική δαπάνη
Δεδομένου ότι ο προσφεύγων δεν διατύπωσε αξιώσεις ως προς τα έξοδα και την δικαστική δαπάνη, το Δικαστήριο εκτιμά ότι δεν πρέπει να επιδικάσει κάποιο ποσό για την αιτία αυτή.
Γ. Τόκοι υπερημερίας
Το Δικαστήριο κρίνει προσήκον να ευθυγραμμίσει το επιτόκιο των τόκων υπερημερίας με το επιτόκιο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.
Κηρύσσει
την προσφυγή παραδεκτή,
Αποφαίνεται
ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1,
Αποφαίνεται
(α) ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να προβεί, εντός προθεσμίας έξι μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία η απόφαση θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης, στην αποκατάσταση του προσφεύγοντος στα δικαιώματα κυριότητάς του επί του οικοδομικού τετραγώνου 985,
(β) εναλλακτικά και σε περίπτωση που δεν θα συντελεστεί η εν λόγω αποκατάσταση εντός της πιο πάνω προθεσμίας, ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να καταβάλει στον προσφεύγοντα, εντός προθεσμίας εννέα μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία η απόφαση θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης, το ποσό των 620.020,30 EUR (εξακοσίων είκοσι χιλιάδων είκοσι ευρώ και τριάντα λεπτών), πλέον οποιουδήποτε ποσού που μπορεί να οφείλεται για τον φόρο, για την υλική ζημία,
(γ) ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να καταβάλει στον προσφεύγοντα, εντός προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία η απόφαση θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης, το ποσό των 20.000 EUR (είκοσι χιλιάδων ευρώ), πλέον οποιουδήποτε ποσού που μπορεί να οφείλεται για τον φόρο, για την ηθική βλάβη,
(δ) ότι από την λήξη της πιο πάνω προθεσμίας και μέχρι την καταβολή, τα ποσά αυτά θα προσαυξηθούν με έναν απλό τόκο με επιτόκιο ίσο προς εκείνο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.
Απορρίπτει
το αίτημα δίκαιης ικανοποίησης κατά τα λοιπά.
Συντάχθηκε στα γαλλικά και στην συνέχεια κοινοποιήθηκε εγγράφως στις 20 Φεβρουαρίου 2020, κατ’εφαρμογήν του άρθρου 77 §§ 2 και 3 του κανονισμού του Δικαστηρίου.
(υπογραφή)
(υπογραφή)
Abel Campos
Ksenija Turković
Γραμματέας
Πρόεδρος
Ακριβής μετάφραση του συνημμένου εγγράφου από τα γαλλικά.
Αθήνα, 5 Ιουνίου 2020
Ο μεταφραστής
Αλέξανδρος Πετρουτσόπουλος