(Cererea nr. 35322/12)
26 martie 2020
Această hotărâre va deveni definitivă conform celor prevăzute la art. 44 §2 din Convenție. Aceasta poate face obiectul unor modificări de formă.
În cauza Nikoloudakis împotriva Greciei,
Curtea Europeană a Drepturilor Omului (Secția întâi), reunită în Cameră, compusă din:
Ksenija Turković,
președintă,
Krzysztof Wojtyczek,
Linos-Alexandre Sicilianos,
Aleš Pejchal,
Armen Harutyunyan,
Pere Pastor Vilanova,
Tim Eicke,
judecători
,
și Renata Degener,
grefier adjunct al Secției
,
După deliberare în camera de consiliu la 3 martie 2020,
Pronunță prezenta hotărâre, adoptată la data menționată mai sus:
Prezenta cauză privește neexecutarea hotărârilor instanțelor civile și administrative care recunoșteau pe ascendenții reclamanților ca proprietari ai unui teren și dispuneau ca cei care îl ocupau ilegal să îl restituie și să demoleze construcțiile ilegale care existau pe acesta.
Reclamanții s-au născut în 1939 și 1946 și locuiesc la Chania, Creta. Au fost reprezentați de dl Chr. Chrysanthakis și dl E. Nikoloudis, avocați la Atena și, respectiv, Chania.
Guvernul grec („Guvernul") a fost reprezentat de delegații Agentului său, dna G. Papadaki, consilier al Consiliului Juridic al Statului, și dna S. Papaioannou, reprezentant judiciar al Consiliului Juridic al Statului.
La 28 iulie 1989, frații I.O., P.O. și E.O. au introdus în fața judecătorului de pace din Chania o acțiune cu cererea de a fi recunoscuți coproprietari ai unui teren situat la Sfakia, ocupat de alte opt persoane. Surorile Chrysi Nikoloudi (mama reclamanților), E.M. și A.P. au intervenit în procedură, solicitând să fie recunoscute coproprietare în indiviziune cu cele opt persoane menționate mai sus.
Prin hotărârea nr. 7/1991, judecătorul de pace i-a recunoscut pe frații I.O., P.O. și E.O. coproprietari în indiviziune ai terenului în cauză.
Surorile Chrysi Nikoloudi, E.M. și A.P., precum și cele opt persoane menționate mai sus, au formulat apel împotriva hotărârii judecătorului de pace în fața Tribunalului unipersonal de primă instanță din Chania. Prin hotărârea nr. 367/1995, Tribunalul unipersonal de primă instanță din Chania a admis apelul formulat de cele trei surori și a dispus ca cei trei frați să le restituie terenul. Prin hotărârea nr. 361/1997, Areopagul a confirmat hotărârea nr. 367/1995.
La 1 martie 1995, serviciul de urbanism al prefecturii Chania constatase, într-un raport întocmit în urma unei inspecții pe teren, că P.O. construise patru clădiri fără autorizație pe terenul respectiv. La 3 mai 1995, Comisia de evaluare a construcțiilor neautorizate a respins o contestație depusă de P.O. împotriva raportului de inspecție menționat mai sus. La 1 septembrie 1995, lui P.O. i-a fost aplicată, de asemenea, o amendă pentru construcția neautorizată.
Pe baza deciziei sus-menționate a Comisiei și a hotărârii nr. 367/1995 a Areopagului, prefectul de Chania a dispus, la 13 ianuarie 1998, demolarea construcțiilor neautorizate de către o echipă a prefecturii sau de către P.O., cheltuielile de demolare fiind suportate de acesta din urmă (decizia nr. 61/1998). Această decizie a fost notificată, de asemenea, lui P.O., reclamantului și secției de poliție locale.
Spre sfârșitul anului 1998, cele trei surori care interveniseră în procedura inițială au solicitat autorităților să accelereze demolarea construcțiilor neautorizate și restituirea terenului. Prin hotărârea nr. 400/1999 și prin hotărârea nr. 50/2000, Tribunalul unipersonal de primă instanță din Chania și Curtea de Apel din Creta au respins contestația formulată de I.O., P.O. și E.O. împotriva cererii menționate mai sus.
Răspunzând unei întrebări a Regiunii Creta privind posibilitatea de a proceda la demolarea construcțiilor neautorizate, Direcția de urbanism din Chania a răspuns, la 16 octombrie 2000, printr-o scrisoare notificată, printre altele, reclamantului Ioannis Nikoloudakis, că nu dispunea nici de echipamentul, nici de personalul necesar pentru a proceda la demolare. A mai arătat că Decretul 267/1998 prevedea posibilitatea ca proprietarii terenului să procedeze ei înșiși la demolarea construcțiilor neautorizate.
În 2001, Direcția de urbanism din Chania a publicat o procedură de licitație în vederea găsirii unui antreprenor care să își asume demolarea construcțiilor neautorizate din prefectura Chania. Cu toate acestea, la deschiderea ofertelor, care a avut loc la 10 septembrie și 7 noiembrie 2001, nu s-a prezentat niciun participant, iar licitația a fost declarată infructuoasă.
Ulterior, Comitetul Prefectural din Chania a decis să relanseze lucrarea în licitație, adresându-se Asociației antreprenorilor de lucrări publice din prefectura Chania, însă niciun membru al acestei asociații nu și-a manifestat interesul pentru lucrare. Comitetul Prefectural a considerat atunci că nu existau motive pentru organizarea unei a treia licitații și, la 10 decembrie 2001, l-a informat pe reclamantul Georgios-Iakovos Nikoloudakis că nu era în măsură, la acel moment, să procedeze la demolarea construcțiilor neautorizate. De asemenea, în cadrul constituirii unei echipe de demolare de către familia Nikoloudaki, Direcția de urbanism i-a cerut lui Georgios-Iakovos Nikoloudakis să comunice datele lucrătorilor implicați și tipul mașinilor care urmau să fie utilizate pentru demolare. Cu toate acestea, din nou nu a fost posibil să se mobilizeze lucrători pentru demolare.
În cursul unei noi tentative de demolare, efectuate de această dată de Regiunea Creta, Direcția de urbanism din Chania a publicat, la 28 august 2002, o procedură de licitație pentru găsirea unui antreprenor care să își asume demolarea construcțiilor neautorizate. Cu toate acestea, această licitație nu a avut continuitate din lipsa interesului din partea întreprinderilor specializate în lucrări publice. Asociația antreprenorilor de lucrări publice din prefectura Chania a informat Regiunea Creta că această lipsă de interes se datora dificultăților pe care le prezenta lucrarea de demolare (pantă abruptă, imposibilitatea accesului vehiculelor și mașinilor etc.).
La 18 august 2003, Direcția de întreținere a lucrărilor l-a informat pe directorul general al Regiunii Creta că era în imposibilitatea de a-și asuma măsurile de demolare.
În 2005, Direcția de urbanism din Chania a publicat o nouă procedură de licitație pentru găsirea unui antreprenor care să își asume demolarea construcțiilor neautorizate, însă această licitație s-a dovedit, de asemenea, infructuoasă.
Între timp, la 2 februarie 1998, P.O. introdusese în fața Curții de Apel administrative din Chania o cerere de anulare a deciziei nr. 61/1998 prin care prefectul de Chania dispusese demolarea construcțiilor neautorizate. Prin hotărârea nr. 27/2007, Curtea de Apel administrativă a respins cererea ca inadmisibilă pe motiv că decizia menționată mai sus nu era executorie prin ea însăși, ci fusese adoptată în executarea deciziei din 3 mai 1995 a Comisiei care era competentă să se pronunțe asupra caracterului neautorizat al clădirilor, decizie care însă nu făcea obiectul cererii de anulare.
P.O. a depus un recurs împotriva acestei hotărâri în fața Consiliului de Stat.
La 19 noiembrie 2008, Consiliul de Stat a respins acest recurs pentru motive formale (hotărârea nr. 3355/2008, redactată și semnată la 30 martie 2009). În scopul susținerii deciziei prefectului, reclamanții au intervenit în procedura din fața Consiliului de Stat în calitate de moștenitori legali ai intervenientei inițiale Chrysi Nikoloudaki, care era mama lor. Considerând că reclamanții aveau un interes legal, Consiliul de Stat a constatat că intervenția lor era admisibilă.
La cererea reclamanților, Direcția de urbanism din Chania a examinat din nou, la 6 aprilie și 6 și 21 mai 2010, posibilitatea de a încredința demolarea construcțiilor neautorizate din prefectura Chania, inclusiv a construcțiilor situate pe terenul reclamanților.
La 5 noiembrie 2010, reclamanții au cerut încă o dată prefecturii Chania să procedeze la demolarea construcțiilor neautorizate menționate mai sus. Cu toate acestea, după adoptarea Legii 3852/2010, care a transferat competența pentru demolarea construcțiilor neautorizate către Administrația Descentralizată a Cretei, prefectura le-a răspuns că trimisese dosarul către această Administrație.
La 20 iulie, 27 octombrie, 31 octombrie și 15 decembrie 2011, reclamanții au adresat, prin executor judecătoresc, o scrisoare către Regiunea Creta, Administrația Descentralizată a Cretei, Direcția de urbanism a Municipiului Chania și Municipiul Sfakia. Aceștia se plângeau de inacțiunea administrației și îi invitau să ia măsurile necesare pentru demolarea construcțiilor neautorizate.
Reclamanții arată că polițiștii fuseseră chemați să îi îndepărteze pe ocupanții construcțiilor neautorizate, însă fuseseră întâmpinați cu focuri de armă din partea acestora din urmă, iar unul dintre polițiști fusese rănit.
Articolele aplicabile ale Codului de procedură civilă au următorul conținut:
Articolul 927
„Executarea silită se efectuează cu diligența celui care are dreptul de a o întreprinde, care dă (...) mandatul corespunzător unui anumit executor judecătoresc și stabilește modul și, dacă este posibil, și obiectele asupra cărora se va efectua executarea (...)"
Articolul 929 §2
„Executorul judecătoresc poate solicita asistența autorității competente pentru menținerea ordinii, care este obligată să acorde sprijinul său."
Articolul 17 din Legea 1337/1983 intitulată „Extinderea planurilor de urbanism, dezvoltarea rezidențială și reglementări conexe" prevede următoarele:
„
1
.
Clădirile sau construcțiile în general neautorizate care sunt ridicate după 31.1.1983 în interiorul sau în afara planurilor aprobate ale orașelor sau așezărilor care existau înainte de 1923 (...) sunt demolate obligatoriu de către proprietari (...) chiar dacă construcția a fost finalizată sau dacă clădirea este locuită sau folosită în orice mod (...).
2.Pe lângă demolare, se impune: a) amendă pentru construirea de construcții neautorizate; b) amendă pentru menținerea construcțiilor neautorizate.
(...)
5.Autoritatea competentă în materie de urbanism poate, de asemenea, din oficiu, să procedeze la demolarea construcției neautorizate. În acest caz, cheltuielile de demolare (...) sunt imputate persoanelor obligate conform paragrafului precedent.
(...)"
Guvernul susține că folosirea în paragraful 5 al articolului 17 a expresiei „autoritatea competentă în materie de urbanism poate, de asemenea, din oficiu, să procedeze la demolarea construcției neautorizate" presupune că administrația are o competență discreționară, și nu o competență legată, de a decide sau nu să procedeze la demolare. Trebuie, prin urmare, să se facă o distincție între acest caz și cele în care administrația este obligată să acționeze atunci când este vorba despre demolarea construcțiilor neautorizate din spațiile publice, din spațiile comune sau din zona costieră.
Articolul 6 din Decretul 267/1998 intitulat „Procedura de calificare și demolare a noilor construcții neautorizate, modalitatea de evaluare a valorii și stabilirea cuantumului amenzilor aferente" prevede următoarele:
„1. Demolarea construcțiilor neautorizate se efectuează de o echipă a serviciului competent de urbanism alcătuită din personal corespunzător și cu echipamentul necesar. Prefectul poate aproba înființarea mai multor echipe, întărirea acestora cu personal de la alte servicii și acordarea oricărui sprijin posibil. În cazul imposibilității constituirii unei echipe la nivel de prefectură, este posibilă, în urma propunerii motivate a Prefectului, constituirea unei echipe care intră în atribuțiile Serviciului Regional competent de Amenajare a teritoriului, de Așezare și de Mediu, prin decizia Secretarului General al Regiunii.
2.Demolarea clădirilor neautorizate poate fi efectuată și printr-un contract special conform dispozițiilor Decretului-lege 1266/1972 „Privind executarea lucrărilor publice", așa cum este în vigoare la fiecare moment. Atunci când construcția neautorizată se încadrează în cazurile prevăzute la paragraful 2 al articolului 15 din Legea 1337/1983, pentru demolarea sa pot fi puse la dispoziție mijloace de la orice terț, în urma deciziei corespunzătoare a Prefectului respectiv.
3.În timpul demolării construcției neautorizate, pot fi prezenți agenți de poliție pentru prevenirea și combaterea unor eventuale acțiuni nedrepte. În cazul în care accesul la construcția neautorizată este împiedicat (...), se solicită asistența autorității de procuratură. În cazul în care este necesară îndepărtarea locatarilor, aceasta se face de către agenții de poliție, iar evacuarea construcției neautorizate se efectuează de echipa de demolare. (...)"
Invocând art. 6 §1 din Convenție, reclamanții denunță neexecutarea hotărârilor instanțelor civile și administrative și se plâng în special pentru că autoritățile nu au luat nicio măsură în vederea evacuării persoanelor care îi ocupaseră ilegal proprietatea și a demolării construcțiilor neautorizate care existau pe aceasta. Invocând art. 1 din Protocolul nr. 1 la Convenție, reclamanții se plâng, de asemenea, că neexecutarea hotărârilor pronunțate în favoarea lor le-a încălcat și dreptul la respectarea bunurilor lor.
Articolele menționate mai sus prevăd:
Art. 6 din Convenție
„Orice persoană are dreptul la judecarea cauzei sale în mod echitabil (...) de către (...) o instanță (...) care va hotărî fie asupra încălcării drepturilor și obligațiilor sale cu caracter civil (...)"
Art. 1 din Protocolul nr. 1
„Orice persoană fizică sau juridică are dreptul la respectarea bunurilor sale. Nimeni nu poate fi lipsit de proprietatea sa decât pentru cauză de utilitate publică și în condițiile prevăzute de lege și de principiile generale ale dreptului internațional.
Dispozițiile precedente nu aduc atingere dreptului statelor de a adopta legile pe care le consideră necesare pentru a reglementa folosirea bunurilor conform interesului general sau pentru a asigura plata impozitelor ori a altor contribuții sau a amenzilor."
În primul rând, Guvernul invită Curtea să respingă cererea pentru lipsa calității de victimă din partea reclamanților. Susține că, deși reclamanții invocă hotărârile nr. 367/1995 a Tribunalului pluripersonal de primă instanță și nr. 361/1997 a Areopagului, pronunțate în cadrul unei proceduri în care intervenise mama lor și al cărei rezultat a fost favorabil acesteia, ei nu prezintă totuși niciun document care să dovedească prin natura sa că sunt într-adevăr moștenitorii legali ai mamei lor.
În al doilea rând, Guvernul invită Curtea să respingă cererea pentru nerespectarea termenului de șase luni. Susține că reclamanții s-au adresat Curții la mai mult de șase luni după decizia nr. 61/1998 a prefectului de Chania care dispusese demolarea construcțiilor neautorizate, la mai mult de șase luni după hotărârea nr. 361/1997 a Areopagului și la mai mult de șase luni după hotărârea nr. 3355/2008 a Consiliului de Stat.
În al treilea rând, Guvernul susține că reclamanții nu au epuizat căile de recurs interne, deoarece nu au exercitat acțiunea în despăgubiri prevăzută la articolele 105 și 106 din Legea introductivă a Codului civil. În opinia Guvernului, această acțiune le-ar fi permis să obțină recunoașterea de către instanță a omisiunii autorităților de a le restitui terenul și de a demola construcțiile neautorizate, precum și să solicite o despăgubire pentru prejudiciul material și moral.
În al patrulea rând, Guvernul susține că cererea este
ratione personae
incompatibilă cu dispozițiile Convenției. Consideră că litigiul dintre mama reclamanților și I.O., P.O. și E.O. era un litigiu între persoane private și că responsabilitatea executării hotărârii care dispunea restituirea terenului în litigiu către mama reclamanților aparținea părților și nu Statului.
Reclamanții contestă toate obiecțiile ridicate de Guvern.
În ceea ce privește prima obiecție, Curtea reține că reclamanții sunt moștenitorii indivizi ai mamei lor, Chrysi Nikoloudaki, care era parte în toate procedurile referitoare la terenul în cauză. De asemenea, reține că în această calitate au intervenit ei în procedura din fața Consiliului de Stat, care s-a încheiat cu hotărârea nr. 3355/2008, și că Consiliul de Stat a declarat intervenția lor admisibilă.
În ceea ce privește a doua obiecție, Curtea reține, pe de o parte, că hotărârea nr. 361/1997 a Areopagului a recunoscut-o pe mama reclamanților coproprietară în indiviziune a terenului în cauză și a dispus ca adversarii săi să i-l restituie, iar pe de altă parte, că hotărârea nr. 3355/2008 a Consiliului de Stat a confirmat decizia prefectului de Chania care a dispus demolarea construcțiilor neautorizate. Reține, totuși, că, până în prezent, niciuna dintre hotărâri nu a fost pusă în executare. Consideră că în prezenta cauză este vorba despre o situație continuă și că termenul de șase luni nu poate începe să curgă atâta timp cât această situație se menține (
Călin și alții împotriva României
, nr. 25057/11, 34739/11 și 20316/12, §§58-60, 19 iulie 2016).
În ceea ce privește a treia obiecție, Curtea reține că acțiunea prevăzută la articolele 105 și 106 din Legea introductivă a Codului civil are caracter de despăgubire și nu îi permite celui care o exercită să ceară administrației să acționeze în direcția restituirii unui bun sau a demolării unei construcții neautorizate. În acest sens, Curtea reamintește că o persoană care a obținut pronunțarea unei hotărâri împotriva Statului nu are de obicei obligația de a introduce o procedură distinctă pentru a obține executarea silită a acesteia (
Sharxhi și alții împotriva Albaniei
, nr. 10613/16, §93, 11 ianuarie 2018,
Burdov împotriva Rusiei (nr. 2)
, nr. 33509/04, §68, 15 ianuarie 2009,
Metaxas împotriva Greciei
, nr. 8415/02, §19, 27 mai 2004).
În ceea ce privește a patra obiecție, Curtea reține că, deși litigiul dintre reclamanți și adversarii lor este un litigiu privat, plângerea reclamanților se referă la omisiunea sau refuzul administrației de a asigura executarea hotărârilor judecătorești care au recunoscut pe ascendenții lor proprietari ai unui bun și au dispus ca adversarii să le restituie acel bun (a se vedea,
mutatis mutandis
,
Fuklev împotriva Ucrainei
, nr. 71186/01, §§67 și 84, 7 iunie 2005).
În concluzie, Curtea respinge toate obiecțiile ridicate de Guvern.
Constatând că cererea nu este vădit nefondată în sensul art. 35 §3 lit. a) din Convenție și că nu există niciun alt motiv de inadmisibilitate, Curtea o declară admisibilă.
1.Art. 6 §1 din Convenție
a) Argumentele părților
Reclamanții susțin că Statul pârât și-a încălcat în totalitate obligația de a organiza un sistem efectiv de executare a hotărârilor judecătorești. Aceștia arată că decizia nr. 61/1998 a prefectului de Chania, considerată legală prin hotărârile nr. 27/2007 a Curții de Apel administrative și nr. 3355/2008 a Consiliului de Stat, a creat obligația de demolare a construcțiilor neautorizate care le încălcau dreptul de proprietate și că această obligație îi revenea administrației deoarece, după cunoștința lor, astfel de construcții încalcă și mediul înconjurător.
Reclamanții, invocând argumentul că nu este permisă justiția pe cont propriu, consideră că erau în imposibilitatea de a proceda ei înșiși la demolare fără concursul forțelor de poliție.
Guvernul susține, în primul rând, că omisiunea administrației de a executa actele emise în cadrul funcționării sale, precum decizia nr. 61/1998 a prefectului de Chania, și nu în cadrul unei proceduri judiciare, nu încalcă dreptul reclamanților la un proces echitabil. Consideră că aceasta se aplică în ceea ce privește hotărârile nr. 27/2007 a Curții de Apel administrative și nr. 3355/2008 a Consiliului de Stat, din care nu rezultă nicio obligație pentru administrație de a se conforma, având în vedere motivele pentru care aceste instanțe au pus capăt actelor cu care fuseseră sesizate. În al treilea rând, Guvernul consideră că nu ar putea exista o încălcare a art. 6 §1 din Convenție decât în caz de competență legată a administrației și nu în cazurile în care aceasta din urmă are competența discreționară de a proceda ea însăși la demolare sau de a încredința această sarcină proprietarilor atunci când este în imposibilitatea de a acționa.
Guvernul susține, de asemenea, că responsabilitatea demolării construcțiilor neautorizate nu aparținea exclusiv administrației, ci și reclamanților înșiși, care se presupune că nu au folosit procedurile de executare silită a hotărârilor instanțelor civile prin care au fost recunoscuți proprietari ai terenului respectiv și nu au procedat ei înșiși la demolare. Cu toate acestea, în viziunea Guvernului, imposibilitatea administrației de a asigura ea însăși demolarea era justificată în mod obiectiv prin încercările infructuoase de a găsi o întreprindere de lucrări publice capabilă să își asume această sarcină.
b) Aprecierea Curții
Curtea reamintește că dreptul de acces la o instanță, consacrat de art. 6 §1 din Convenție, ar fi lipsit de conținut dacă ordinea juridică națională a unui Stat Contractant ar permite ca o hotărâre judecătorească definitivă și obligatorie să rămână fără efect în detrimentul unei părți. Executarea unei hotărâri, oricare ar fi instanța, trebuie considerată parte integrantă a „procesului" în sensul art. 6 din Convenție. Curtea a recunoscut deja că protecția efectivă a justițiabilului și restabilirea legalității presupun obligația pentru administrație de a se conforma unei hotărâri emise de cea mai înaltă instanță administrativă a Statului asupra chestiunii (a se vedea, în special,
Hornsby împotriva Greciei
, 19 martie 1997, §§40 și următoarele,
Culegere de hotărâri și decizii
, 1997-II). Aceasta subliniază, de asemenea, importanța deosebită pe care o are executarea hotărârilor justiției în cadrul procedurii judiciare administrative (
Sfânta Mănăstire Profetul Ilie Thira împotriva Greciei
, nr. 32259/02, §34, 22 decembrie 2005).
Curtea reamintește, de asemenea, că la originea unei foarte mari majorități a cauzelor grecești în care a fost chemată să examineze plângeri privind neexecutarea hotărârilor pronunțate de diverse instanțe se aflau litigii care îi opuneau, în fața acestor instanțe, pe reclamanți unor diverse organe ale Statului. În aceste cauze, Curtea a ajuns la concluzia încălcării art. 6 §1 din Convenție după ce a constatat că, în pofida pronunțării hotărârilor favorabile reclamanților, administrația refuza să se conformeze acestor hotărâri sau întârzia să o facă.
Curtea reamintește, în acest sens, că dreptul la o instanță garantat de art. 6 protejează, de asemenea, punerea în executare a hotărârilor judecătorești definitive și obligatorii care, într-un Stat care respectă supremația dreptului, nu pot rămâne fără efect în detrimentul unei părți. În consecință, executarea unei hotărâri judecătorești nu poate fi împiedicată, anulată sau întârziată în mod excesiv (a se vedea hotărârea
Fuklev
menționată mai sus, §§83-84, hotărârea nepublicată
Burdov împotriva Rusiei
, nr. 59498/00, §34, 7 mai 2002, hotărârea
Immobiliare Saffi împotriva Italiei
menționată mai sus, §§63, 66, și
Hornsby împotriva Greciei
, 19 martie 1997,
Culegere de hotărâri și decizii
, 1997-II, p. 510-511, §40).
Curtea nu este chemată să examineze dacă ordinea juridică internă este în măsură să asigure executarea hotărârilor pronunțate de instanțe. Într-adevăr, fiecare Stat Contractant are responsabilitatea să se înzestreze cu un arsenal juridic adecvat și suficient pentru a asigura respectarea obligațiilor pozitive care îi revin. Curtea are misiunea unică de a examina dacă, în prezenta cauză, măsurile luate de autoritățile grecești au fost adecvate și suficiente (a se vedea,
mutatis mutandis
, hotărârea
Ignaccolo-Zenide împotriva României
108., [MC], nr. 31679/96, CEDO 2000-I).
Curtea consideră că, atunci când administrația refuză sau întârzie să se conformeze unei hotărâri pronunțate într-o procedură nu doar între un particular și Stat, ci și între doi particulari, acest lucru poate ridica, de asemenea, o problemă în raport cu art. 6 §1 din Convenție. Într-adevăr, Statul, în calitate de depozitar al puterii publice, este chemat să dea dovadă de diligență și să sprijine creditorul în executare (
Sekulić și Kučević împotriva Serbiei
, nr. 28686/06 și 50135/06, §§54 și 55, 15 octombrie 2013). Curtea reamintește, de asemenea, că Statele au obligația pozitivă de a stabili un sistem care să fie efectiv atât în practică, cât și în drept, și care să permită asigurarea executării hotărârilor judecătorești definitive între particulari (
Fuklev împotriva Ucrainei
, nr. 71186/01, §84, 7 iunie 2005). Poate exista, prin urmare, răspunderea Statelor în ceea ce privește executarea unei hotărâri de către o persoană de drept privat, dacă autoritățile publice implicate în procedurile de executare nu dau dovadă de diligența necesară sau chiar împiedică executarea (
Bozza împotriva Italiei
, nr. 17739/09, §44, 14 septembrie 2017).
Curtea reține că Guvernul susține că administrația are o competență discreționară, și nu o competență legată, atunci când este vorba să se conformeze unei hotărâri ale cărei părți adverse sunt persoane private. Aceasta reține că Guvernul se bazează, în acest sens, pe formularea paragrafului 5 al articolului 17 din Legea 1337/1983 care prevede că „autoritatea competentă în materie de urbanism poate, de asemenea, din oficiu, să procedeze la demolarea construcției neautorizate" și presupune, în opinia Guvernului, că administrația are o competență discreționară, și nu o competență legată, de a decide sau nu să procedeze la demolare.
Curtea nu ar putea accepta această analiză a Guvernului. Garanția referitoare la executarea unei hotărâri judecătorești este autonomă în raport cu cerințele dreptului național. Este clar, de altfel, că autoritățile naționale au încercat să se conformeze hotărârilor pronunțate în favoarea reclamanților și a ascendenților lor și că acestea nu s-au scutit de această obligație invocând legislația menționată de Guvern.
De asemenea, Curtea nu identifică niciun interes superior capabil să justifice faptul că o persoană față de care o instanță a pronunțat o hotărâre favorabilă să se bucure de o protecție mai mică în funcție de faptul dacă adversarul este o persoană privată sau Statul. Statul are obligația pozitivă de a organiza un sistem de executare a hotărârilor pronunțate de instanțele naționale și de a asigura executarea acestora într-un termen rezonabil (hotărârea
Fuklev
menționată mai sus, §84). Desigur, pot exista situații în care executarea unei hotărâri în forma
restitutio in integrum
(restituire integrală) se poate dovedi imposibilă din cauza unor obstacole reale sau juridice. Cu toate acestea, în astfel de situații, Statul trebuie, cu bună credință și din proprie inițiativă, să examineze soluții alternative, cum ar fi acordarea unei despăgubiri (
Cingilli Holding A.Ș. și Cingillioğlu împotriva Turciei
(pe fond), nr. 31833/06 și 37538/06, §41, 21 iulie 2015).
În prezenta cauză, Curtea reține că, prin hotărârea nr. 367/1995 și hotărârea nr. 361/1997, respectiv, Tribunalul unipersonal de primă instanță și Areopagul au recunoscut-o pe mama reclamanților coproprietară în indiviziune a unui teren și au dispus ocupanților ilegali ai acestuia să i-l restituie. Prin hotărârea nr. 400/1999 și hotărârea nr. 50/2000, Tribunalul unipersonal de primă instanță și Curtea de Apel din Creta au respins contestația formulată de cei care ocupaseră terenul împotriva cererii adresate de mama reclamanților administrației, prin care se solicita accelerarea restituirii terenului și demolarea construcțiilor neautorizate care existau pe acesta. Hotărârea nr. 27/2007 a Curții de Apel administrative, confirmată prin hotărârea nr. 3355/2008 a Areopagului, a respins o cerere de anulare depusă de cei care ocupaseră terenul împotriva deciziei nr. 61/1998 a prefectului care dispunea demolarea construcțiilor neautorizate.
Nu există nicio îndoială că, după pronunțarea acestor șase hotărâri judecătorești, statutul de proprietate al bunului în litigiu era clar și că obligația ocupanților ilegali de a-l restitui și de a demola construcțiile neautorizate care existau acolo nu lăsa nicio îndoială. Cu toate acestea, rezultă din dosar și din acțiunile întreprinse de ocupanții ilegali că aceștia din urmă nu aveau intenția să se conformeze de la sine dispozițiilor hotărârilor. Concursul Statului, în calitate de depozitar al puterii publice, s-a dovedit, prin urmare, indispensabil pentru punerea în executare a hotărârilor menționate mai sus.
Curtea recunoaște că administrația a luat din proprie inițiativă măsuri în vederea executării acestor hotărâri. Astfel, la 13 ianuarie 1998, prefectul a dispus demolarea construcțiilor neautorizate. Pentru executarea acestei decizii, Direcția de urbanism din Chania și Comitetul Prefectural din Chania au publicat în 2001, 2002, 2005 și 2010 mai multe proceduri de licitație pentru a găsi, printre întreprinderile de lucrări publice, un antreprenor care să își asume demolarea construcțiilor neautorizate. Cu toate acestea, toate aceste proceduri au fost infructuoase, întrucât nicio întreprindere nu și-a manifestat interesul pentru a participa la licitație.
La rândul lor, reclamanții au cerut de mai multe ori — la 5 noiembrie 2010, apoi la 20 iulie, 27 octombrie, 31 octombrie și 15 decembrie 2011 — autorităților să ia măsurile necesare pentru a accelera procedura de demolare. Guvernul nu ar putea, prin urmare, să invoce în mod întemeiat o pasivitate a reclamanților în solicitarea executării silite a hotărârilor judecătorești respective.
Or, această demolare a construcțiilor neautorizate constituia preambulul restituirii proprietății în litigiu către reclamanți, deoarece, conform susținerilor acestora din urmă, necontestate de Guvern, cei care o ocupau ilegal locuiau acolo, iar încercările polițiștilor de a-i îndepărta eșuaseră, după ce aceștia primiseră focuri de armă care răniseră un polițist. În aceste condiții, argumentul Guvernului potrivit căruia reclamanții ar fi avut responsabilitatea să ia măsurile necesare pentru a-i evacua pe ocupanții ilegali este complet nefondat. În plus, Curtea reține că, după decizia nr. 61/1998 a prefectului, nu a fost adresată nicio notificare lui P.O. dispunându-i să procedeze la demolare.
Curtea reamintește că o întârziere în executarea unei hotărâri poate fi justificată în aceste circumstanțe particulare, însă întârzierea nu poate avea drept consecință o atingere adusă însăși esenței dreptului protejat de art. 6 §1 din Convenție (
Immobiliare Saffi împotriva Italiei
[MC], nr. 22774/93, §74, CEDO 1999-V, și
Burdov împotriva Rusiei
, nr. 59498/00, §35, 7 mai 2002). Or, în prezenta cauză, Curtea constată că autoritățile nu au reușit, timp de o perioadă foarte îndelungată, să dea curs hotărârilor pronunțate în favoarea reclamanților, nici să le propună acestora din urmă soluții alternative (hotărârea
Cingilli Holding A.Ș. și Cingillioğlu
menționată mai sus).
Prin urmare, a existat o încălcare a art. 6 §1 din Convenție.
2.Art. 1 din Protocolul nr. 1
Curtea reține că argumentele părților în temeiul art. 1 din Protocolul nr. 1 la Convenție se confundă cu cele invocate în temeiul art. 6 §1 din Convenție.
Având în vedere concluzia formulată la paragraful 53 de mai sus, Curtea consideră că nu este necesar să se examineze separat această plângere în temeiul art. 1 din Protocolul nr. 1.
Conform art. 41 din Convenție:
„Dacă Curtea declară că a avut loc o încălcare a Convenției sau a Protocoalelor sale și dacă dreptul intern al Înaltei Părți Contractante nu permite decât o înlăturare incompletă a consecințelor acestei încălcări, Curtea acordă, dacă este necesar, părții lezate o satisfacție echitabilă."
Reclamanții solicită 300.000 de euro (EUR) pentru prejudiciul material și 100.000 EUR pentru prejudiciul moral pe care consideră că le-au suferit.
Guvernul susține că reclamanții nu au dreptul la nicio sumă pentru prejudiciul material și pentru prejudiciul moral. Consideră că reclamanții nu au dovedit că erau moștenitorii mamei lor pentru a putea pretinde o despăgubire pentru pierderea utilizării proprietății lor în perioada în litigiu. Chiar dacă s-ar presupune că sunt moștenitorii mamei lor, suprafața pentru care instanțele au recunoscut-o pe mama lor proprietară nu depășește 166,60 metri pătrați. Or, conform Trezoreriei din Chania, valoarea pe metru pătrat a acestui teren este de 3,37 EUR, ceea ce înseamnă că valoarea totală a terenului este de 561 EUR. În opinia Guvernului, constatarea unei eventuale încălcări ar constitui o satisfacție suficientă.
Curtea reamintește jurisprudența sa bine stabilită conform căreia, în caz de încălcare a art. 6 din Convenție, reclamantul trebuie plasat, pe cât posibil, într-o situație echivalentă cu cea în care s-ar fi aflat dacă nu ar fi intervenit o omisiune față de cerințele acestei dispoziții (
Lungoci împotriva României
, nr. 62710/00, §55, 26 ianuarie 2006). O hotărâre care constată o încălcare implică pentru Statul pârât obligația juridică, nu doar de a plăti persoanei interesate sumele alocate cu titlu de satisfacție echitabilă, ci și de a alege, sub controlul Comitetului de Miniștri al Consiliului Europei, măsurile generale și/sau, dacă este cazul, măsurile individuale care trebuie luate în cadrul ordinii juridice naționale pentru a pune capăt încălcării constatate de Curte și a elimina, pe cât posibil, consecințele acesteia, astfel încât să se restabilească pe cât posibil situația anterioară (
Ilașcu și alții împotriva Moldovei și Rusiei
[MC], nr. 48787/99, §487, CEDO 2004-VII).
Curtea reține că părțile nu i-au prezentat suficiente elemente pe care să se poată baza pentru a acorda o despăgubire pentru prejudiciu material reclamanților. Cu toate acestea, reamintește din start poziția constantă potrivit căreia executarea unei hotărâri naționale rămâne reparația cea mai potrivită în cazul încălcărilor art. 6 cum este cea constatată în prezenta cauză (
Gerasimov și alții împotriva Rusiei
, nr. 29920/05 și alte 10, §198, 1
iulie 2014, și
Kalinkin și alții împotriva Rusiei
, nr. 16967/10 și alte 20, §55, 17 aprilie 2012). Având în vedere concluzia sa de la paragraful 57 de mai sus, consideră, prin urmare, că Statul pârât trebuie să garanteze, prin măsuri corespunzătoare, executarea fără întârziere a hotărârilor nr. 367/1995 a Tribunalului unipersonal de primă instanță din Chania și nr. 361/1997 a Areopagului.
În ceea ce privește prejudiciul moral, Curtea consideră că reclamanții au suferit, în mod evident, o suferință din cauza neexecutării hotărârilor care îi excludeau. Pronunțându-se în echitate, Curtea le acordă în solidar 12.000 EUR pentru prejudiciul moral.
Reclamanții solicită 45.000 EUR pentru cheltuielile și cheltuielile judiciare pe care susțin că le-au efectuat în cadrul procedurilor desfășurate în fața instanțelor civile și administrative, precum și în fața administrației, cu obiectivul de a obține executarea hotărârilor care îi privesc.
Guvernul consideră că reclamanții nu au dreptul la nicio despăgubire deoarece nu au prezentat documentele justificative necesare.
Curtea constată că reclamanții nu au îndeplinit cerințele care decurg din art. 60 din Regulamentul său, și anume să prezinte pretenții cifrate, analizate pe categorii și însoțite de documentele justificative corespunzătoare. Prin urmare, nu le acordă nicio sumă cu acest titlu.
Curtea consideră oportun să alinieze rata dobânzilor moratorii la rata dobânzii facilității de împrumut marginal a Băncii Centrale Europene, majorată cu trei puncte procentuale.
Declară
cererea admisibilă,
Hotărăște
că a existat o încălcare a art. 6 §1 din Convenție,
Hotărăște
că nu este necesar să examineze separat plângerea formulată în temeiul art. 1 din Protocolul nr. 1,
Hotărăște
, în unanimitate,
(a) că Statul pârât trebuie să plătească în solidar reclamanților, în termen de trei luni de la data la care hotărârea va deveni definitivă conform art. 44 §2 din Convenție, suma de 12.000 EUR (douăsprezece mii de euro), plus orice sumă care ar putea fi datorată cu titlu de impozit asupra acestei sume, pentru prejudiciul moral,
(b) că, de la expirarea termenului menționat mai sus și până la plată, aceste sume vor fi majorate cu o dobândă simplă cu o rată egală cu cea a facilității de împrumut marginal a Băncii Centrale Europene, majorată cu trei puncte procentuale.
Respinge
cererea de satisfacție echitabilă pentru rest.
Redactată în limba franceză și apoi comunicată în scris la 26 martie 2020, în aplicarea art. 77 §§2 și 3 din Regulamentul Curții.
(semnătură)
(semnătură)
Renata Degener
Armen Harutyunyan
Grefier adjunct
Președinte
Traducere fidelă a documentului anexat
din franceză.
Atena, 11 mai 2020
(Προσφυγή αριθ. 35322/12)
26 Μαρτίου 2020
Η απόφαση αυτή θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με τα οριζόμενα από το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης. Μπορεί να αποτελέσει το αντικείμενο διορθώσεων ως προς την μορφή.
Στην υπόθεση Νικολουδάκης κατά Ελλάδας.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (πρώτο τμήμα), συνεδριάζοντας σε Τμήμα, αποτελούμενο από τους εξής:
Ksenija Turković,
πρόεδρος,
Krzysztof Wojtyczek,
Λίνος-Αλέξανδρος Σισιλιάνος,
Aleš Pejchal,
Armen Harutyunyan,
Pere Pastor Vilanova,
Tim Eicke,
δικαστές
,
και Renata Degener,
αναπληρώτρια γραμματέας τμήματος
,
Αφού διασκέφθηκε σε δικαστικό συμβούλιο στις 3 Μαρτίου 2020,
Εκδίδει την ακόλουθη απόφαση, η οποία ελήφθη την πιο πάνω ημερομηνία:
Η παρούσα υπόθεση αφορά την μη εκτέλεση των αποφάσεων των πολιτικών και των διοικητικών δικαστηρίων οι οποίες αναγνώριζαν τους ανιόντες των προσφευγόντων κυρίους ενός οικοπέδου και διέτασσαν εκείνους που το κατείχαν παρανόμως να το αποδώσουν και να κατεδαφίσουν τις παράνομες κατασκευές που υπήρχαν πάνω σε αυτό.
Οι προσφεύγοντες γεννήθηκαν το 1939 και το 1946 και είναι κάτοικοι Χανίων Κρήτης. Εκπροσωπήθηκαν από τους κυρίους Χρ. Χρυσανθάκη και Ε. Νικολούδη, δικηγόρους Αθηνών και Χανίων αντίστοιχα.
Η ελληνική κυβέρνηση («η Κυβέρνηση») εκπροσωπήθηκε από τις εντεταλμένες του αντιπροσώπου της, κυρία Γ. Παπαδάκη, πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, και κυρία Σ. Παπαϊωάννου, δικαστική αντιπρόσωπο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους.
Στις 28 Ιουλίου 1989, οι αδελφοί Ι.Ο., Π.Ο. και Ε.Ο. προσέφυγαν ενώπιον του ειρηνοδίκη Χανίων με μία αγωγή με αίτημα να αναγνωρισθούν συγκύριοι ενός οικοπέδου που ευρίσκεται στα Σφακιά και το οποίο είχε καταληφθεί από οκτώ άλλα πρόσωπα. Οι αδελφές Χρυσή Νικολούδη (η μητέρα των προσφευγόντων), Ε.Μ. και Α.Π. παρενέβησαν στην διαδικασία ζητώντας να αναγνωρισθούν εξ αδιαιρέτου συγκύριες με τα οκτώ πιο πάνω αναφερόμενα πρόσωπα.
Με την απόφαση με αριθμό 7/1991, ο ειρηνοδίκης αναγνώρισε τους αδελφούς Ι.Ο., Π.Ο. και Ε.Ο. εξ αδιαιρέτου συγκυρίους του εν λόγω οικοπέδου.
Οι αδελφές Χρυσή Νικολούδη, Ε.Μ. και Α.Π. καθώς και τα οκτώ πιο πάνω αναφερόμενα πρόσωπα άσκησαν εφέσεις κατά της απόφασης του ειρηνοδίκη ενώπιον του μονομελούς πρωτοδικείου Χανίων. Με την απόφασή του με αριθμό 367/1995, το μονομελές πρωτοδικείο Χανίων έκανε δεκτή την έφεση που άσκησαν οι τρεις αδελφές και διέταξε τους τρεις αδελφούς να τους αποδώσουν το οικόπεδο. Με την με αριθμό 361/1997 απόφασή του, ο Άρειος Πάγος επικύρωσε την απόφαση με αριθμό 367/1995.
Την 1
η
Μαρτίου 1995, η πολεοδομική υπηρεσία της νομαρχίας Χανίων είχε διαπιστώσει, σε μία έκθεση η οποία συντάχθηκε μετά από επιτόπια αυτοψία, ότι ο Π.Ο. είχε κατασκευάσει τέσσερα κτίσματα άνευ αδείας πάνω στο εν λόγω οικόπεδο. Στις 3 Μαΐου 1995, η Επιτροπή Κρίσεων Αυθαιρέτων απέρριψε μία ένσταση την οποία είχε καταθέσει ο Π.Ο. κατά της πιο πάνω αναφερόμενης έκθεσης αυτοψίας. Την 1
η
Σεπτεμβρίου 1995, επιβλήθηκε επίσης πρόστιμο στον Π.Ο. για αυθαίρετη κατασκευή.
Στην βάση της πιο πάνω αναφερόμενης απόφασης της Επιτροπής και της απόφασης αριθ. 367/1995 του Αρείου Πάγου, o νομάρχης Χανίων διέταξε, στις 13 Ιανουαρίου 1998, την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών από ένα συνεργείο της νομαρχίας ή από τον Π.Ο., των εξόδων της κατεδάφισης βαρυνόντων τον τελευταίο (απόφαση αριθ. 61/1998). Η απόφαση αυτή κοινοποιήθηκε επίσης στον Π.Ο., στον προσφεύγοντα και στο τοπικό αστυνομικό τμήμα.
Προς το τέλος του έτους 1998, οι τρεις αδελφές οι οποίες είχαν παρέμβει στην αρχική διαδικασία ζήτησαν από τις αρχές να επιταχύνουν την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών και την απόδοση του οικοπέδου. Με την απόφαση με αριθμό 400/1999 και με την απόφαση με αριθμό 50/2000, το μονομελές πρωτοδικείο Χανίων και το εφετείο Κρήτης απέρριψαν την ανακοπή η οποία είχε ασκηθεί από τους Ι.Ο., Π.Ο. και Ε.Ο. κατά της πιο πάνω αναφερόμενης αίτησης.
Απαντώντας σε μία ερώτηση της Περιφέρειας Κρήτης ως προς την δυνατότητα να προβούν στην κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών, η διεύθυνση πολεοδομίας Χανίων απήντησε, στις 16 Οκτωβρίου 2000, με μία επιστολή η οποία κοινοποιήθηκε μεταξύ άλλων στον προσφεύγοντα Ιωάννη Νικολουδάκη, ότι δεν διέθετε ούτε τον εξοπλισμό ούτε το προσωπικό που απαιτούνταν για να προβεί στην κατεδάφιση. Ανέφερε επίσης ότι το διάταγμα 267/1998 προέβλεπε την δυνατότητα για τους κυρίους του οικοπέδου να προβούν οι ίδιοι στην κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών.
Το 2001, η διεύθυνση πολεοδομίας Χανίων προέβη στην δημοσίευση μιας προκήρυξης διαγωνισμού προκειμένου να εξευρεθεί ένας εργολάβος ο οποίος θα αναλάμβανε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών στον νομό Χανίων. Εν τούτοις, στα ανοίγματα των προσφορών τα οποία έλαβαν χώρα στις 10 Σεπτεμβρίου και στις 7 Νοεμβρίου 2001, δεν εμφανίσθηκε κανείς συμμετέχων και ο διαγωνισμός κηρύχθηκε άγονος.
Στην συνέχεια, η Νομαρχιακή Επιτροπή Χανίων αποφάσισε να θέσει και πάλι σε δημοπρασία το έργο απευθυνόμενη στην Ένωση εργολάβων δημοσίων έργων του νομού Χανίων, αλλά κανένα μέλος της ένωσης αυτής δεν εξεδήλωσε ενδιαφέρον για το έργο. Η Νομαρχιακή Επιτροπή θεώρησε τότε ότι δεν συνέτρεχε λόγος διεξαγωγής ενός τρίτου διαγωνισμού και, στις 10 Δεκεμβρίου 2001, ενημέρωσε τον προσφεύγοντα Γεώργιο-Ιάκωβο Νικολουδάκη ότι δεν ήταν σε θέση, την εποχή εκείνη, μα προβεί στην κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Επίσης, μέσα στο πλαίσιο της σύστασης ενός συνεργείου κατεδάφισης από την οικογένεια Νικολουδάκη, η διεύθυνση πολεοδομίας ζήτησε από τον Γεώργιο-Ιάκωβο Νικολουδάκη να της κοινοποιήσει τα στοιχεία των εμπλεκομένων εργατών και τον τύπο των μηχανημάτων τα οποία θα χρησιμοποιούνταν για την κατεδάφιση. Εν τούτοις, εκ νέου δεν κατέστη δυνατόν να διατεθούν εργάτες για την κατεδάφιση.
Κατά την διάρκεια μιας νέας απόπειρας κατεδάφισης η οποία έγινε αυτή τη φορά από την Περιφέρεια Κρήτης, η διεύθυνση πολεοδομίας Χανίων δημοσίευσε, στις 28 Αυγούστου 2002, μία προκήρυξη διαγωνισμού για να ευρεθεί ένας εργολάβος να αναλάβει την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Εν τούτοις, η προκήρυξη αυτή δεν είχε συνέχεια λόγω έλλειψης ενδιαφέροντος εκ μέρους επιχειρήσεων ειδικευμένων στα δημόσια έργα. Η Ένωση εργολάβων δημοσίων έργων του νομού Χανίων ενημέρωσε την Περιφέρεια Κρήτης ότι αυτή η έλλειψη ενδιαφέροντος οφειλόταν στις δυσχέρειες που παρουσίαζε το έργο της κατεδάφισης (απότομη πλαγιά, αδυναμία πρόσβασης οχημάτων και μηχανημάτων, κλπ.).
Στις 18 Αυγούστου 2003, η διεύθυνση συντήρησης έργων ενημέρωσε τον γενικό διευθυντή της Περιφέρειας Κρήτης ότι αδυνατούσε να αναλάβει τα μέτρα της κατεδάφισης.
Το 2005, η διεύθυνση πολεοδομίας Χανίων δημοσίευσε μία νέα προκήρυξη διαγωνισμού για την εξεύρεση εργολάβου ο οποίος θα αναλάμβανε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών, αλλά ο διαγωνισμός αυτός αποδείχθηκε επίσης άγονος.
Εν τω μεταξύ, στις 2 Φεβρουαρίου 1998, ο Π.Ο. είχε προσφύγει ενώπιον του διοικητικού εφετείου Χανίων με μία αίτηση ακύρωσης της απόφασης με αριθμό 61/1998 με την οποία ο νομάρχης Χανίων είχε διατάξει την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Με την με αριθμό 27/2007 απόφασή του, το διοικητικό εφετείο απέρριψε την αίτηση ως απαράδεκτη για τον λόγο ότι η πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση δεν ήταν εκτελεστή αφ’εαυτής, αλλά είχε ληφθεί κατ’εκτέλεση της απόφασης της 3 Μαΐου 1995 της Επιτροπής που ήταν αρμόδια να αποφανθεί επί του αυθαίρετου χαρακτήρα των κτηρίων, η οποία απόφαση όμως δεν αποτελούσε το αντικείμενο της αίτησης ακύρωσης.
Ο Π.Ο. κατέθεσε αίτηση αναίρεσης κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Στις 19 Νοεμβρίου 2008, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε αυτήν την αίτηση αναίρεσης για τυπικούς λόγους (απόφαση αριθ. 3355/2008, η οποία καθαρογράφηκε και θεωρήθηκε στις 30 Μαρτίου 2009). Προς τον σκοπό της υποστήριξης της απόφασης του νομάρχη, οι προσφεύγοντες παρενέβησαν στην διαδικασία ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι της αρχικής παρεμβαίνουσας Χρυσής Νικολουδάκη, η οποία ήταν η μητέρα τους. Εκτιμώντας ότι οι προσφεύγοντες είχαν έννομο συμφέρον, το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι η παρέμβασή τους ήταν παραδεκτή.
Μετά από αίτηση των προσφευγόντων, η διεύθυνση πολεοδομίας Χανίων διερεύνησε εκ νέου, στις 6 Απριλίου και στις 6 και 21 Μαΐου 2010, την δυνατότητα ανάθεσης της κατεδάφισης των αυθαιρέτων κατασκευών μέσα στον νομό των Χανίων, συμπεριλαμβανομένων και των κατασκευών οι οποίες ευρίσκονται μέσα στο οικόπεδο των προσφευγόντων.
Στις 5 Νοεμβρίου 2010, οι προσφεύγοντες ζήτησαν μία ακόμη φορά από την νομαρχία Χανίων να προβεί στην κατεδάφιση των πιο πάνω αναφερομένων αυθαιρέτων κατασκευών. Εν τούτοις, μετά από την ψήφιση του νόμου 3852/2010 ο οποίος μετέθεσε την αρμοδιότητα για την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης, η νομαρχία τους απήντησε ότι είχε διαβιβάσει τον φάκελο στην Διοίκηση αυτή.
Στις 20 Ιουλίου, στις 27 Οκτωβρίου, στις 31 Οκτωβρίου και στις 15 Δεκεμβρίου 2011, οι προσφεύγοντες απηύθυναν μέσω δικαστικό επιμελητή μία επιστολή στην Περιφέρεια Κρήτης, στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης, στην διεύθυνση πολεοδομίας του Δήμου Χανίων και στον Δήμο Σφακίων. Αυτοί παραπονούνταν για την αδράνεια της διοίκησης και τους καλούσαν να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών.
Οι προσφεύγοντες αναφέρουν ότι αστυνομικοί είχαν κληθεί να απομακρύνουν τους κατέχοντες των αυθαιρέτων κτισμάτων, αλλά είχαν δεχθεί πυροβολισμούς εκ μέρους των τελευταίων και ένας από τους αστυνομικούς είχε τραυματιστεί.
Τα εφαρμοστέα άρθρα του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας έχουν ως εξής:
Άρθρο 927
«Η αναγκαστική εκτέλεση γίνεται με επιμέλεια εκείνου που έχει δικαίωμα να την ενεργήσει, ο οποίος δίνει (...) τη σχετική εντολή σε ορισμένο δικαστικό επιμελητή και ορίζει τον τρόπο και αν είναι δυνατό και τα αντικείμενα επάνω στα οποία θα γίνει η εκτέλεση (...)»
Άρθρο 929 § 2
«Ο δικαστικός επιμελητής μπορεί να ζητεί τη βοήθεια της αρχής που είναι αρμόδια για την τήρηση της τάξης, η οποία οφείλει να παρέχει τη συνδρομή της.»
Το άρθρο 17 του νόμου 1337/1983 με τον τίτλο «Επέκταση των πολεοδομικών σχεδίων, οικιστική ανάπτυξη και σχετικές ρυθμίσεις» προβλέπει τα ακόλουθα:
«
1
.
Τα αυθαίρετα κτίσματα ή κατασκευές εν γένει που ανεγείρονται μετά την 31.1.1983 εντός ή εκτός εγκεκριμένων σχεδίων πόλεων ή οικισμών που υπάρχουν πριν από το έτος 1923 (...) κατεδαφίζονται υποχρεωτικά από τους κυρίους (...) έστω και αν έχει αποπερατωθεί η κατασκευή ή αν το κτίσμα κατοικείται ή χρησιμοποιείται με οποιοδήποτε τρόπο (...).
2.Εκτός από την κατεδάφιση επιβάλλεται: α) πρόστιμο ανέγερσης αυθαιρέτου. β) πρόστιμο διατήρησης αυθαιρέτου.
(...)
5.Η αρμόδια πολεοδομική αρχή μπορεί και αυτεπάγγελτα να προβαίνει στην κατεδάφιση του αυθαιρέτου. Στην περίπτωση αυτή τα έξοδα κατεδάφισης (...) καταλογίζονται σε βάρος των κατά την προηγούμενη παράγραφο υποχρέων.
(...)
Η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η χρήση στην παράγραφο 5 του άρθρου 17 της έκφρασης «η αρμόδια πολεοδομική αρχή μπορεί και αυτεπάγγελτα να προβαίνει στην κατεδάφιση του αυθαιρέτου» υπονοεί ότι η διοίκηση έχει μία διακριτική ευχέρεια, και όχι μία δέσμια αρμοδιότητα, να αποφασίσει ή όχι να προβεί στην κατεδάφιση. Πρέπει συνεπώς να γίνει διάκριση της περίπτωσης αυτής με εκείνες όπου η διοίκηση είναι υποχρεωμένη να ενεργήσει όταν πρόκειται για την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών σε δημόσιους χώρους, σε κοινόχρηστους χώρους ή στην παράκτια ζώνη.
Το άρθρο 6 του διατάγματος 267/1998 με τον τίτλο «Διαδικασία χαρακτηρισμού και κατεδάφισης νέων αυθαιρέτων κατασκευών, τρόπος εκτίμησης της αξίας και καθορισμός του ύψους των προστίμων αυτών» ορίζει τα εξής:
«1. Η κατεδάφιση αυθαιρέτων ενεργείται από συνεργείο της αρμόδιας πολεοδομικής υπηρεσίας που αποτελείται από κατάλληλο προσωπικό και με τον αναγκαίο εξοπλισμό. Ο Νομάρχης μπορεί να εγκρίνει τη δημιουργία περισσοτέρων συνεργείων, την ενίσχυσή τους από προσωπικό άλλων υπηρεσιών και την παροχή κάθε δυνατής αρωγής. Σε περίπτωση αδυναμίας συγκρότησης συνεργείου κατά νομό είναι δυνατό μετά από αιτιολογημένη πρόταση του Νομάρχη να συγκροτηθεί συνεργείο που υπάγεται στην αρμόδια Περιφερειακή Υπηρεσία Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος, με απόφαση του Γενικού Γραμματέα της Περιφέρειας.
2.Η κατεδάφιση αυθαιρέτων κτισμάτων είναι δυνατόν να γίνεται και με ειδική εργολαβία κατά τις διατάξεις του Ν.Δ. 1266/1972 «Περί εκτελέσεως Δημοσίων Έργων», όπως ισχύει κάθε φορά. Όταν το αυθαίρετο υπάγεται στις περιπτώσει της παρ. 2 του άρθρου 15 του Ν. 1337/1983, μπορεί για την κατεδάφισή του, να διατεθούν μέσα από οποιονδήποτε τρίτο και μετά από σχετική απόφαση του οικείου Νομάρχη.
3.Κατά την κατεδάφιση του αυθαιρέτου μπορεί να παρίστανται αστυνομικά όργανα για την πρόληψη και καταστολή τυχόν άδικων πράξεων. Στην περίπτωση που η προσπέλαση στο αυθαίρετο εμποδίζεται (...), ζητείται η συνδρομή της Εισαγγελικής Αρχής. Στην περίπτωση που απαιτείται απομάκρυνση των ενοίκων, αυτή γίνεται από αστυνομικά όργανα, η δε εκκένωση του αυθαιρέτου γίνεται από το συνεργείο κατεδάφισης. (...)»
Επικαλούμενοι το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης, οι προσφεύγοντες καταγγέλλουν την μη εκτέλεση των αποφάσεων των πολιτικών και των διοικητικών δικαστηρίων και παραπονούνται ιδίως διότι οι αρχές δεν έλαβαν κάποιο μέτρο προκειμένου να αποβάλουν από την ιδιοκτησία τους εκείνους οι οποίοι την είχαν καταλάβει παρανόμως και να κατεδαφίσουν τις αυθαίρετες κατασκευές που υπήρχαν σε αυτήν. Επικαλούμενοι το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 της Σύμβασης, οι προσφεύγοντες παραπονούνται επίσης διότι η μη εκτέλεση των αποφάσεων οι οποίες εκδόθηκαν υπέρ της προσέβαλε επίσης το δικαίωμά τους στον σεβασμό της περιουσίας τους.
Τα πιο πάνω άρθρα έχουν ως εξής:
Άρθρο 6 της Σύμβασης
«Παν πρόσωπον έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσίς του δικασθή δικαίως (...) υπό (...) δικαστηρίου (...) το οποίον θα αποφασίση είτε επί των αμφισβητήσεων επί των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών του αστικής φύσεως (...)»
Άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1
«Παν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται σεβασμού της περιουσίας του. Ουδείς δύναται να στερηθή της ιδιοκτησίας αυτού ειμή δια λόγους δημοσίας ωφελείας και υπό τους προβλεπομένους, υπό του νόμου και των γενικών αρχών του διεθνούς δικαίου όρους.
Αι προαναφερόμεναι διατάξεις δεν θίγουσι το δικαίωμα παντός Κράτους όπως θέση εν ισχύϊ Νόμους ους ήθελε κρίνει αναγκαίους προς ρύθμισιν της χρήσεως αγαθών συμφώνως προς το δημόσιον συμφέρον ή προς εξασφάλισιν της καταβολής φόρων ή άλλων εισφορών ή προστίμων.»
Α. Επί του παραδεκτού
Κατά πρώτο λόγο, η Κυβέρνηση καλεί το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή λόγω έλλειψης της ιδιότητας του θύματος εκ μέρους των προσφευγόντων. Υποστηρίζει ότι, αν και οι προσφεύγοντες επικαλούνται τις αποφάσεις με αριθμούς 367/1995 του πολυμελούς πρωτοδικείου και 361/1997 του Αρείου Πάγου, οι οποίες εκδόθηκαν μέσα στο πλαίσιο μιας διαδικασίας στην οποία είχε παρέμβει η μητέρα τους και η έκβαση της οποίας υπήρξε ευνοϊκή για την τελευταία, δεν υποβάλλουν παρά ταύτα κάποιο έγγραφο που να αποδεικνύει από την φύση του ότι είναι πράγματι οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι της μητέρας τους.
Κατά δεύτερο λόγο, η Κυβέρνηση καλεί το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή λόγω την μη τήρησης της προθεσμίας των έξι μηνών. Υποστηρίζει ότι οι προσφεύγοντες προσέφυγαν ενώπιον του Δικαστηρίου περισσότερο από έξι μήνες μετά την απόφαση με αριθμό 61/1998 του νομάρχη Χανίων η οποία διέταξε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών, περισσότερο από έξι μήνες μετά την απόφαση με αριθμό 361/1997 του Αρείου Πάγου και περισσότερο από έξι μήνες μετά την απόφαση με αριθμό 3355/2008 του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Κατά τρίτο λόγο, η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι προσφεύγοντες δεν εξήντλησαν τα εθνικά ένδικα μέσα διότι δεν άσκησαν την αποζημιωτική αγωγή η οποία προβλέπεται από τα άρθρα 105 και 106 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα. Κατά την άποψη της Κυβέρνησης, η αγωγή αυτή θα τους είχε επιτρέψει να επιτύχουν την εκ μέρους του δικαστηρίου αναγνώριση της παράλειψης των αρχών να τους αποδώσουν το οικόπεδο και να κατεδαφίσουν τις αυθαίρετες κατασκευές, καθώς και να ζητήσουν μία αποζημίωση για την υλική ζημία και την ηθική βλάβη.
Κατά τέταρτο λόγο, η Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η προσφυγή είναι
ratione personae
ασύμβατη με τις διατάξεις της Σύμβασης. Θεωρεί ότι η διαφορά μεταξύ της μητέρας των προσφευγόντων και των Ι.Ο., Π.Ο. και Ε.Ο. ήταν μία διαφορά μεταξύ ιδιωτών και ότι η ευθύνη της εκτέλεσης της απόφασης που διέτασσε την απόδοση του επιδίκου οικοπέδου στην μητέρα των προσφευγόντων ανήκε στους διαδίκους και όχι στο Κράτος.
Οι προσφεύγοντες αμφισβητούν όλες τις ενστάσεις οι οποίες προβλήθηκαν από την Κυβέρνησης.
Όσον αφορά την πρώτη ένσταση, το Δικαστήριο σημειώνει ότι οι προσφεύγοντες είναι οι εξ αδιαιρέτου κληρονόμοι της μητέρας τους, Χρυσής Νικολουδάκη, η οποία ήταν διάδικος σε όλες τις διαδικασίες οι οποίες αφορούσαν το εν λόγω οικόπεδο. Σημειώνει επίσης ότι με αυτήν την ιδιότητα παρενέβησαν αυτοί στην διαδικασία ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία περατώθηκε με την απόφαση με αριθμό 3355/2008, και ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας κήρυξε την παρέμβασή τους παραδεκτή.
Όσον αφορά την δεύτερη ένσταση, το Δικαστήριο σημειώνει, αφ’ενός, ότι η απόφαση με αριθμό 361/1997 του Αρείου Πάγου αναγνώρισε την μητέρα των προσφευγόντων εξ αδιαιρέτου κυρία του εν λόγω οικοπέδου και διέταξε τους αντιδίκους της να της το αποδώσουν, και, αφ’ετέρου, ότι η απόφαση με αριθμό 3355/2008 του Συμβουλίου της Επικρατείας επικύρωσε την απόφαση του νομάρχη Χανίων η οποία διέταξε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Σημειώνει εν τούτοις ότι, μέχρι σήμερα, σε καμία από τις αποφάσεις δεν δόθηκε συνέχεια. Εκτιμά ότι εν προκειμένω πρόκειται για μία συνεχή κατάσταση και ότι η εξάμηνη προθεσμία δεν μπορεί να αρχίσει να τρέχει ενόσω διατηρείται η κατάσταση αυτή (
Călin και λοιποί κατά Ρουμανίας
, αριθ. 25057/11, 34739/11 και 20316/12, §§ 58-60, 19 Ιουλίου 2016).
Όσον αφορά την τρίτη ένσταση, το Δικαστήριο σημειώνει ότι η αγωγή η οποία προβλέπεται από τα άρθρα 105 και 106 του εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα έχει αποζημιωτικό χαρακτήρα και δεν επιτρέπει σε εκείνον που την ασκεί να ζητήσει από την διοίκηση να ενεργήσει προς την κατεύθυνση της απόδοσης ενός πράγματος ή της κατεδάφισης μιας αυθαίρετης κατασκευής. Προς τούτο, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι ένα πρόσωπο το οποίο έχει επιτύχει την έκδοση μιας απόφασης σε βάρος του Δημοσίου δεν έχει συνήθως την υποχρέωση να εισαγάγει μία διακεκριμένη διαδικασία προκειμένου να επιτύχει την αναγκαστική εκτέλεσή της (
Sharxhi και λοιποί κατά Αλβανίας
, αριθ. 10613/16, § 93, 11 Ιανουαρίου 2018,
Burdov κατά Ρωσίας (αριθ. 2)
, αριθ. 33509/04, § 68, 15 Ιανουαρίου 2009,
Μεταξάς κατά Ελλάδας
, αριθ. 8415/02, § 19, 27 Μαΐου 2004).
Όσον αφορά την τέταρτη ένσταση, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, αν και η διαφορά μεταξύ των προσφευγόντων και των αντιδίκων τους είναι μία ιδιωτική διαφορά, η αιτίαση των προσφευγόντων αναφέρεται στην παράλειψη ή την άρνηση της διοίκησης να μεριμνήσει για την εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων οι οποίες αναγνώριζαν τους ανιόντες τους κυρίους ενός πράγματος και διέταζαν τους αντιδίκους να τους το επιστρέψουν (βλέπε,
mutatis mutandis
,
Fuklev κατά Ουκρανίας
, αριθ. 71186/01, §§ 67 και 84, 7 Ιουνίου 2005).
Συμπερασματικά, το Δικαστήριο απορρίπτει το σύνολο των ενστάσεων οι οποίες προβλήθηκαν από την Κυβέρνηση.
Διαπιστώνοντας ότι η προσφυγή δεν είναι προδήλως αβάσιμη με την έννοια του άρθρου 35 § 3 α) της Σύμβασης και ότι δεν προσκρούει κατά τα λοιπά σε κάποιο άλλο λόγο απαραδέκτου, το Δικαστήριο την κηρύσσει παραδεκτή.
Β. Επί της ουσίας
1.Άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης
α) Επιχειρήματα των διαδίκων
Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι το εναγόμενο Κράτος αθέτησε απολύτως την υποχρέωσή του να οργανώσει ένα αποτελεσματικό σύστημα εκτέλεσης των δικαστικών αποφάσεων. Εκθέτουν ότι η απόφαση με αριθμό 61/1998 του νομάρχη Χανίων, η οποία κρίθηκε νόμιμη από τις αποφάσεις με αριθμούς 27/2007 του διοικητικού εφετείου και 3355/2008 του Συμβουλίου της Επικρατείας, δημιούργησε την υποχρέωση της κατεδάφισης των αυθαιρέτων κατασκευών οι οποίες προσέβαλαν το δικαίωμα ιδιοκτησίας τους και ότι η υποχρέωση αυτή βάρυνε την διοίκηση διότι, κατά την γνώση τους, τέτοιες κατασκευές προσβάλλουν επίσης το περιβάλλον.
Οι προσφεύγοντες, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι δεν επιτρέπεται η αυτοδικία, εκτιμούν ότι αδυνατούσαν να προβούν οι ίδιοι στην κατεδάφιση χωρίς την συνδρομή των αστυνομικών δυνάμεων.
Η Κυβέρνηση υποστηρίζει, κατά πρώτο λόγο, ότι η παράλειψη της διοίκησης να εκτελέσει τις πράξεις οι οποίες εκδόθηκαν μέσα στο πλαίσιο της λειτουργίας της, όπως η απόφαση με αριθμό 61/1998 του νομάρχη Χανίων, και όχι μέσα στο πλαίσιο μιας δικαστικής διαδικασίας, δεν παραβιάζει το δικαίωμα των προσφευγόντων για μία δίκαιη δίκη. Εκτιμά ότι το ισχύει όσον αφορά τις αποφάσεις με αριθμούς 27/2007 του διοικητικού εφετείου και 3355/2008 του Συμβουλίου της Επικρατείας, από τις οποίες δεν προκύπτει οποιαδήποτε υποχρέωση για την διοίκηση να συμμορφωθεί λαμβανομένων υπόψη των λόγων για τους οποίους τα δικαστήρια αυτά έθεσαν τέλος στις πράξεις των οποίων αυτά επιλήφθηκαν. Κατά τρίτο λόγο, η Κυβέρνηση εκτιμά ότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης παρά μόνον σε περίπτωση δέσμιας αρμοδιότητας της διοίκησης και όχι στις περιπτώσεις όπου η τελευταία έχει την διακριτική ευχέρεια να προβεί η ίδια στην κατεδάφιση ή να αναθέσει το έργο αυτό στους ιδιοκτήτες όταν αδυνατεί να ενεργήσει.
Η Κυβέρνηση ισχυρίζεται επίσης ότι η ευθύνη της κατεδάφισης των αυθαιρέτων κατασκευών δεν ανήκε αποκλειστικά στην διοίκηση, αλλά και στους ίδιους τους προσφεύγοντες, οι οποίοι φέρονται να μην χρησιμοποίησαν τις διαδικασίες αναγκαστικής εκτέλεσης των αποφάσεων των πολιτικών δικαστηρίων με τις οποίες αυτοί αναγνωρίστηκαν κύριοι του εν λόγω οικοπέδου και να μην προέβησαν οι ίδιοι στην κατεδάφιση. Ωστόσο, κατά την αντίληψη της Κυβέρνησης, η αδυναμία της διοίκησης να εξασφαλίσει η ίδια την κατεδάφιση ήταν αντικειμενικά δικαιολογημένη από τις άκαρπες προσπάθειες να ευρεθεί μία επιχείρηση δημοσίων έργων κατάλληλη να αναλάβει το έργο αυτό.
β) Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο το οποίο κατοχυρώνεται από το άρθρο 6 § 1 της Κυβέρνησης θα ήταν κενό περιεχομένου, αν η εθνική έννομη τάξη ενός Συμβαλλομένου Κράτους επέτρεπε το να παραμείνει μία τελεσίδικη και δεσμευτική δικαστική απόφαση ανενεργή σε βάρος ενός διαδίκου. Η εκτέλεση μιας απόφασης, οποιουδήποτε δικαστηρίου, πρέπει να θεωρείται ως αναπόσπαστο τμήμα της «δίκης» με την έννοια του άρθρου 6 της Σύμβασης. Το Δικαστήριο έχει ήδη αναγνωρίσει ότι η πραγματική προστασία του διοικούμενου και η αποκατάσταση της νομιμότητας συνεπάγονται την υποχρέωση για την διοίκηση να συμμορφώνεται προς μία απόφαση εκδοθείσα από το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο του Κράτους επί του ζητήματος (βλέπε, ιδίως,
Hornsby κατά Ελλάδας
, 19 Μαρτίου 1997, §§ 40 και επόμενες,
Recueil des arrêts et décisions
, 1997-II). Επιπλέον, υπογραμμίζει την ιδιαίτερη σημασία την οποία έχει η εκτέλεση των αποφάσεων της δικαιοσύνης μέσα στο πλαίσιο της διοικητικής δικαστικής διαδικασίας (
Ιερά Μονή Προφήτου Ηλίου Θήρας κατά Ελλάδας
, αριθ. 32259/02, § 34, 22 Δεκεμβρίου 2005).
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει επίσης ότι στην πηγή μιας πολύ μεγάλης πλειοψηφίας των ελληνικών υποθέσεως στις οποίες αυτό εκλήθη να εξετάσει αιτιάσεις ελκόμενες από την μη εκτέλεση αποφάσεων που εκδόθηκαν από διάφορα δικαστήρια ευρίσκονταν διαφορές οι οποίες έφεραν αντιμέτωπους, ενώπιον των δικαστηρίων αυτών, τους προσφεύγοντες με διάφορα όργανα του Κράτους. Στις υποθέσεις αυτές, το Δικαστήριο κατέληξε στην παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης αφού διαπίστωσε ότι, παρά την έκδοση αποφάσεων ευνοϊκών για τους προσφεύγοντες, η διοίκηση αρνούνταν να συμμορφωθεί προς τις αποφάσεις αυτές ή καθυστερούσε να το πράξει.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει προς τούτο ότι το δικαίωμα σε ένα δικαστήριο που κατοχυρώνεται από το άρθρο 6 προστατεύει επίσης την θέση σε εκτέλεση των τελεσιδίκων και υποχρεωτικών δικαστικών αποφάσεων οι οποίες, μέσα σε ένα Κράτος το οποίο σέβεται την υπεροχή του δικαίου, δεν μπορούν να παραμένουν ανενεργές προς βλάβη ενός διαδίκου. Κατά συνέπεια, η εκτέλεση μιας δικαστικής απόφασης δεν μπορεί να παρεμποδίζεται, ματαιώνεται ή καθυστερεί κατά τρόπο υπερβολικό (βλέπε την πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση
Fuklev
, §§ 83-84, την μη δημοσιευθείσα απόφαση
Burdov κατά Ρωσίας
, αριθ. 59498/00, § 34, 7 Μαΐου 2002, την πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση
Immobiliare Saffi κατά Ιταλίας
, §§ 63, 66, και
Hornsby κατά Ελλάδας
, 19 Μαρτίου 1997,
Recueil des arrêts et décisions
, 1997-II, σελ. 510-511, § 40).
Το Δικαστήριο δεν καλείται να εξετάσει κατά πόσον η εθνική έννομη τάξη είναι ικανή να εξασφαλίσει την εκτέλεση των αποφάσεων οι οποίες εκδίδονται από τα δικαστήρια. Πράγματι, έκαστο Συμβαλλόμενο Κράτος έχει την ευθύνη να εφοδιαστεί με ένα πρόσφορο και επαρκές νομικό οπλοστάσιο προκειμένου να εξασφαλίζει τον σεβασμό των θετικών υποχρεώσεων που το βαρύνουν. Το Δικαστήριο έχει ως μοναδική αποστολή να εξετάζει αν στην προκείμενη περίπτωση τα μέτρα τα οποία ελήφθησαν από τις ελληνικές αρχές ήταν πρόσφορα και επαρκή (βλέπε,
mutatis mutandis
, την απόφαση
Ignaccolo-Zenide κατά Ρουμανίας
108., [GC], αριθ. 31679/96, ECHR 2000-I).
Το Δικαστήριο εκτιμά ότι, όταν η διοίκηση αρνείται ή καθυστερεί να συμμορφωθεί προς μία απόφαση η οποία εκδόθηκε σε μία διαδικασία, όχι μόνον μεταξύ ενός ιδιώτη και του Κράτους, αλλά και μεταξύ δύο ιδιωτών, τούτο μπορεί να θέσει επίσης πρόβλημα σε σχέση με το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης. Πράγματι, το Κράτος, με την ιδιότητα του θεματοφύλακα της δημόσιας δύναμης, καλείται να επιδείξει επιμέλεια και να συνδράμει τον δανειστή στην εκτέλεση (
Sekulić και Kučević κατά Σερβίας
, αριθ. 28686/06 και 50135/06, §§ 54 και 55, 15 Οκτωβρίου 2013). Το Δικαστήριο υπενθυμίζει επίσης ότι τα Κράτη έχουν την θετική υποχρέωση να εγκαθιδρύσουν ένα σύστημα που να είναι αποτελεσματικό τόσο στην πράξη όσο και ως προς τον νόμο και που να επιτρέπει να εξασφαλίζεται η εκτέλεση των τελεσιδίκων δικαστικών αποφάσεων μεταξύ ιδιωτών (
Fouklev κατά Ουκρανίας
, αριθ. 71186/01, § 84, 7 Ιουνίου 2005). Μπορεί ως εκ τούτου να υπάρξει ευθύνη των Κρατών όσον αφορά την εκτέλεση μιας απόφασης από ένα πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, αν οι δημόσιες αρχές οι οποίες εμπλέκονται στις διαδικασίες εκτέλεσης δεν επιδείξουν την απαιτούμενη επιμέλεια ή και εμποδίσουν την εκτέλεση (
Bozza κατά Ιταλίας
, αριθ. 17739/09, § 44, 14 Σεπτεμβρίου 2017).
Το Δικαστήριο σημειώνει ότι η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η διοίκηση έχει μία διακριτική ευχέρεια, και όχι μία δέσμια αρμοδιότητα, όταν πρόκειται να συμμορφωθεί προς μία απόφαση της οποίας τα αντίδικα μέρη είναι ιδιώτες. Σημειώνει ότι η Κυβέρνηση στηρίζεται προς τούτο στην διατύπωση της παραγράφου 5 του άρθρου 17 του νόμου 1337/1983 η οποία ορίζει ότι «η αρμόδια πολεοδομική αρχή μπορεί και αυτεπάγγελτα να προβαίνει στην κατεδάφιση του αυθαιρέτου» και υπονοεί, κατά την άποψη της Κυβέρνησης, ότι η διοίκηση έχει μία διακριτική ευχέρεια, και όχι μία δέσμια αρμοδιότητα, για να αποφασίσει ή όχι να προβεί στην κατεδάφιση.
Το Δικαστήριο δεν θα μπορούσε να κάνει δεκτή αυτή την ανάλυση της Κυβέρνησης. Η εγγύηση σχετικά με την εκτέλεση μιας δικαστικής απόφασης είναι αυτόνομη σε σχέση με τις επιταγές του εθνικού δικαίου. Είναι σαφές εξάλλου ότι οι εθνικές αρχές επιχείρησαν να συμμορφωθούν προς τις αποφάσεις οι οποίες εκδόθηκαν υπέρ των προσφευγόντων και των ανιόντων τους και ότι αυτές δεν απέσεισαν το εν λόγω καθήκον επικαλούμενες την νομοθεσία η οποία μνημονεύεται από την Κυβέρνηση.
Επίσης, το Δικαστήριο δεν διακρίνει κάποιο υπέρτερο συμφέρον ικανό να δικαιολογήσει το γεγονός ότι ένα πρόσωπο έναντι του οποίου ένα δικαστήριο εξέδωσε μία ευνοϊκή απόφαση απολαμβάνει προστασίας μικρότερης ανάλογα με το αν ο αντίδικος είναι ιδιώτης ή το Κράτος. Το Κράτος έχει μία θετική υποχρέωση να οργανώσει ένα σύστημα εκτέλεσης των αποφάσεων οι οποίες έχουν εκδοθεί από τα εθνικά δικαστήρια και να εξασφαλίζει την εκτέλεσή τους μέσα σε λογική προθεσμία (πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση
Fouklev
, § 84). Βεβαίως, μπορεί να υπάρξουν καταστάσεις στις οποίες η εκτέλεση μιας απόφασης υπό την μορφή
restitution in integrum
(αυτούσιας απόδοσης) μπορεί να αποδειχθεί αδύνατη λόγω πραγματικών ή νομικών εμποδίων. Εν τούτοις, σε τέτοιες καταστάσεις, το Κράτος οφείλει, με καλή πίστη και με δική του πρωτοβουλία, να εξετάζει εναλλακτικές λύσεις όπως η χορήγηση μιας αποζημίωσης (
Cingilli Holding A.Ș. και Cingillioğlu κατά Τουρκίας
(επί της ουσίας), αριθ. 31833/06 και 37538/06, § 41, 21 Ιουλίου 2015).
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, με την απόφαση με αριθμό 367/1995 και την απόφαση με αριθμό 361/1997 αντίστοιχα, το μονομελές πρωτοδικείο και ο Άρειος Πάγος αναγνώρισαν την μητέρα των προσφευγόντων εξ αδιαιρέτου κυρία ενός οικοπέδου και διέταξαν τους παράνομους κατόχους του τελευταίου να το αποδώσουν. Με την απόφαση με αριθμό 400/1999 και την απόφαση με αριθμό 50/2000, το μονομελές πρωτοδικείο και το εφετείο Κρήτης απέρριψαν την ανακοπή η οποία είχε ασκηθεί από αυτούς που είχαν καταλάβει το οικόπεδο κατά της αίτησης την οποία είχε απευθύνει η μητέρα των προσφευγόντων προς την διοίκηση ζητώντας την επιτάχυνση της απόδοσης του οικοπέδου και την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών που υπήρχαν πάνω σε αυτό. Η απόφαση με αριθμό 27/2007 του διοικητικού εφετείου, η οποία επιβεβαιώθηκε με την απόφαση με αριθμό 3355/2008 του Αρείου Πάγου, απέρριψε μία αίτηση ακύρωσης την οποία είχαν καταθέσει αυτοί που είχαν καταλάβει το οικόπεδο κατά της απόφασης με αριθμό 61/1998 του νομάρχη η οποία διέτασσε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών επί του οικοπέδου.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, μετά την δημοσίευση αυτών των έξι δικαστικών αποφάσεων, το ιδιοκτησιακό καθεστώς του επιδίκου κεφαλαίου ήταν σαφές και ότι η υποχρέωση για τους παράνομους κατόχους να το αποδώσουν και να κατεδαφίσουν τις αυθαίρετες κατασκευές που υπήρχαν εκεί δεν άφηνε οποιαδήποτε αμφιβολία. Εν τούτοις, προκύπτει από την δικογραφία και από τις ενέργειες που ανέλαβαν οι παρανόμως κατέχοντες ότι οι τελευταίοι δεν είχαν την πρόθεση να συμμορφωθούν από μόνοι τους στις διατάξεις των αποφάσεων. Η συνδρομή του Κράτους, ως θεματοφύλακα της δημόσιας δύναμης, αποδείχθηκε συνεπώς απαραίτητη για την θέση σε εκτέλεση των πιο πάνω αναφερμένων αποφάσεων.
Το Δικαστήριο αναγνωρίζει ότι η διοίκηση έλαβε με δική της πρωτοβουλία ενόψει της εκτέλεσης των αποφάσεων αυτών. Έτσι, στις 13 Ιανουαρίου 1998, ο νομάρχης διέταξε την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Προκειμένου να εκτελεστεί η απόφαση αυτή, η διεύθυνση της πολεοδομίας Χανίων και η νομαρχιακή επιτροπή Χανίων εξέδωσαν το 2001, το 2002, το 2005 και το 2010 πολλές προκηρύξεις διαγωνισμού για να εξευρεθεί, μεταξύ των επιχειρήσεων δημοσίων έργων, ένας εργολάβος ο οποίος θα επιφορτιζόταν με την κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών. Εν τούτοις, όλες οι προκηρύξεις αυτές ήταν άκαρπες δεδομένου ότι καμία επιχείρηση δεν εκδήλωσε ενδιαφέρον για να συμμετάσχει στον διαγωνισμό.
Από την πλευρά τους, οι προσφεύγοντες ζήτησαν πολλές φορές – στις 5 Νοεμβρίου 2010, και στην συνέχεια στις 20 Ιουλίου, στις 27 Οκτωβρίου, στις 31 Οκτωβρίου και στις 15 Δεκεμβρίου 2011 – από τις αρχές να λάβουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να επιταχυνθεί η διαδικασία κατεδάφισης. Η Κυβέρνηση δεν θα μπορούσε συνεπώς να επικαλεστεί βάσιμα μία ολιγωρία των προσφευγόντων στο να ζητήσουν την αναγκαστική εκτέλεση των εν λόγω δικαστικών αποφάσεων.
Όμως, αυτή η κατεδάφιση των αυθαιρέτων κατασκευών συνιστούσε το προοίμιο της απόδοσης της επίδικης ιδιοκτησίας στους προσφεύγοντες διότι, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς των τελευταίων, οι οποίοι δεν διαψεύσθηκαν από την Κυβέρνηση, αυτοί που κατείχαν παρανόμως κατοικούσαν εκεί και οι απόπειρες των αστυνομικών να τους απομακρύνουν είχαν αποτύχει, αφού είχαν δεχθεί πυροβολισμούς οι οποίοι είχαν τραυματίσει έναν αστυνομικό. Κάτω από τις συνθήκες αυτές, το επιχείρημα της Κυβέρνησης σύμφωνα με το οποίο οι προσφεύγοντες είχαν την ευθύνη να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για να αποβάλουν τους παρανόμως κατέχοντες είναι απολύτως αβάσιμο. Επιπρόσθετα, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, μετά την απόφαση με αριθμό 61/1998 του νομάρχη, δεν επιδόθηκε οποιαδήποτε όχληση στον Π.Ο. διατάσσοντάς τον να προβεί στην κατεδάφιση.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι μία καθυστέρηση στην εκτέλεση μιας απόφασης μπορεί να δικαιολογηθεί κάτω από αυτές τις ιδιαίτερες περιστάσεις, η καθυστέρηση όμως δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια μία προσβολή στην ίδια την ουσία του δικαιώματος το οποίο προστατεύεται από το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης (
Immobiliare Saffi κατά Ιταλίας
[GC], αριθ. 22774/93, § 74, CEDH 1999-V, και
Burdov κατά Ρωσίας
, αριθ. 59498/00, § 35, 7 Μαΐου 2002). Όμως, εν προκειμένω, διαπιστώνει ότι οι αρχές δεν κατόρθωσαν, επί ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, να δώσουν συνέχεια στις αποφάσεις οι οποίες εκδόθηκαν υπέρ των προσφευγόντων ούτε να προτείνουν στους τελευταίους εναλλακτικές λύσεις (πιο πάνω αναφερόμενη απόφαση
Cingilli Holding A.Ș. και Cingillioğlu
).
Συνεπώς, υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης.
2.Άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1
Το Δικαστήριο σημειώνει ότι οι ισχυρισμοί των διαδίκων υπό το πρίσμα του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 της Σύμβασης συγχέονται με εκείνους οι οποίοι προβλήθηκαν υπό το πρίσμα του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης.
Λαμβάνοντας υπόψη το συμπέρασμα το οποίο διατυπώθηκε στην πιο πάνω παράγραφο 53, το Δικαστήριο εκτιμά ότι δεν είναι αναγκαίο να εξεταστεί χωριστά αυτή η αιτίαση υπό το πρίσμα του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1.
Σύμφωνα με το άρθρο 41 της Σύμβασης:
«Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση.»
Α. Ζημία
Οι προσφεύγοντες ζητούν 300.000 ευρώ (EUR) για την υλική ζημία και 100.000 EUR για την ηθική βλάβη που εκτιμούν ότι υπέστησαν.
Η Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι προσφεύγοντες δεν έχουν δικαίωμα για οποιοδήποτε ποσό για την υλική ζημία και για την ηθική βλάβη. Εκτιμά ότι οι προσφεύγοντες δεν απέδειξαν ότι ήταν οι κληρονόμοι της μητέρας τους για να μπορούν να αξιώσουν μία αποζημίωση για την απώλεια της χρήσης της ιδιοκτησίας τους κατά την διάρκεια του επιδίκου χρονικού διαστήματος. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι είναι οι κληρονόμοι της μητέρας τους, η έκταση για την οποία τα δικαστήρια αναγνώρισαν την μητέρα τους κυρία δεν υπερβαίνει τα 166,60 τετραγωνικά μέτρα. Όμως, σύμφωνα με το δημόσιο ταμείο Χανίων, η αξία ανά τετραγωνικό μέτρο του οικοπέδου αυτού είναι 3,37 EUR, γεγονός που σημαίνει ότι η συνολική αξία του οικοπέδου είναι 561 EUR. Κατά την γνώμη της Κυβέρνησης, η διαπίστωση μιας ενδεχόμενης παραβίασης θα συνιστούσε επαρκή ικανοποίηση.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει την καλώς καθιερωμένη νομολογία του σύμφωνα με την οποία, σε περίπτωση παραβίασης του άρθρου 6 της Σύμβασης, πρέπει να τοποθετείται ο προσφεύγων, όσο το δυνατόν περισσότερο, σε μία κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη στην οποία αυτός θα ευρισκόταν αν δεν είχε μεσολαβήσει παράλειψη ως προς τις απαιτήσεις της διάταξης αυτής (
Lungoci κατά Ρουμανίας
, αριθ. 62710/00, § 55, 26 Ιανουαρίου 2006). Μία απόφαση η οποία διαπιστώνει μία παραβίαση επισύρει για το εναγόμενο Κράτος την νομική υποχρέωση, όχι μόνον να καταβάλει στον ενδιαφερόμενο τα ποσά που επιδικάστηκαν ως δίκαιη ικανοποίηση, αλλά και να επιλέξει, κάτω από τον έλεγχο της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, τα γενικά μέτρα και/ή, εφόσον συντρέχει περίπτωση, τα ατομικά μέτρα τα οποία πρέπει να ληφθούν μέσα στην εθνική έννομη τάξη του προκειμένου να παύσει η παραβίαση που διαπιστώθηκε από το Δικαστήριο και να εξαλειφθούν στο μέτρο του δυνατού οι συνέπειές της, κατά τρόπο ώστε να αποκατασταθεί όσο τούτο είναι δυνατόν η προτεραία αυτής κατάσταση (
Ilașcu και λοιποί κατά Μολδαβίας και Ρωσίας
[GC], αριθ. 48787/99, § 487, CEDH 2004-VII).
Το Δικαστήριο σημειώνει ότι οι διάδικοι δεν του προσκόμισαν επαρκή στοιχεία στα οποία να μπορεί να βασιστεί για να επιδικάσει μία αποζημίωση για υλική ζημία στους προσφεύγοντες. Εν τούτοις, υπενθυμίζει εξ αρχής την πάγια θέση ότι η εκτέλεση μιας εθνικής απόφασης παραμένει η επανόρθωση η πλέον προσήκουσα στην περίπτωση των παραβιάσεων του άρθρου 6 όπως αυτή που διαπιστώθηκε εν προκειμένω (
Gerasimov και λοιποί κατά Ρωσίας
, αριθ. 29920/05 και 10 άλλες, § 198, 1
η
Ιουλίου 2014, και
Kalinkin και λοιποί κατά Ρωσίας
, αριθ. 16967/10 και 20 άλλες, § 55, 17 Απριλίου 2012). Λαμβανομένου υπόψη του συμπεράσματός του στην πιο πάνω παράγραφο 57, θεωρεί συνεπώς ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να εγγυάται, με κατάλληλα μέτρα, την εκτέλεση χωρίς καθυστέρηση των αποφάσεων αριθ. 367/1995 του μονομελούς πρωτοδικείου Χανίων και αριθ. 361/1997 του Αρείου Πάγου.
Όσον αφορά την ηθική βλάβη, το Δικαστήριο εκτιμά ότι οι προσφεύγοντες έχουν προδήλως υποστεί μία στενοχώρια λόγω της μη εκτέλεσης των αποφάσεων που τους αφαιρούσαν. Αποφαινόμενο σύμφωνα με την αρχή της επιείκειας, το Δικαστήριο τους επιδικάζει από κοινού 12.000 EUR για την ηθική βλάβη.
Β. Έξοδα και δικαστική δαπάνη
Οι προσφεύγοντες αξιώνουν 45.000 EUR για τα έξοδα και την δικαστική δαπάνη στα οποία υποστηρίζουν ότι υποβλήθηκαν μέσα στο πλαίσιο των διαδικασιών που διεξήχθησαν ενώπιον των πολιτικών και των διοικητικών δικαστηρίων καθώς και ενώπιον της διοίκησης με στόχο να επιτευχθεί η εκτέλεση των αποφάσεων που τους αφορούσαν.
Η Κυβέρνηση θεωρεί ότι οι προσφεύγοντες δεν δικαιούνται οποιαδήποτε αποζημίωση διότι δεν προσκόμισαν τα αναγκαία δικαιολογητικά.
Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι οι προσφεύγοντες δεν ικανοποίησαν τις απαιτήσεις οι οποίες απορρέουν από το άρθρο 60 του Κανονισμού του, ήτοι να υποβάλουν αξιώσεις κοστολογημένες, αναλυμένες ανά κατηγορία και συνοδευόμενες από τα κατάλληλα δικαιολογητικά. Δεν τους επιδικάζει συνεπώς κάποιο ποσό για την αιτία αυτή.
Γ. Τόκοι υπερημερίας
Το Δικαστήριο κρίνει προσήκον να ευθυγραμμίσει το επιτόκιο των τόκων υπερημερίας με το επιτόκιο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.
Κηρύσσει
την προσφυγή παραδεκτή,
Αποφαίνεται
ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης,
Αποφαίνεται
ότι δεν συντρέχει λόγος χωριστής εξέτασης της αιτίασης η οποία διατυπώθηκε στο επίπεδο του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1,
Αποφαίνεται
, ομόφωνα,
(α) ότι το εναγόμενο Κράτος οφείλει να καταβάλει από κοινού στους προσφεύγοντες, εντός προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία η απόφαση θα καταστεί τελεσίδικη σύμφωνα με το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης, το ποσό των 12.000 EUR (δώδεκα χιλιάδων ευρώ), πλέον οποιουδήποτε ποσού που μπορεί να οφείλεται για τον φόρο επί του ποσού αυτού, για την ηθική βλάβη,
(β) ότι από την λήξη της πιο πάνω προθεσμίας και μέχρι την καταβολή, τα ποσά αυτά θα προσαυξηθούν με έναν απλό τόκο με επιτόκιο ίσο προς εκείνο της οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.
Απορρίπτει
το αίτημα δίκαιης ικανοποίησης κατά τα λοιπά.
Συντάχθηκε στα γαλλικά και στην συνέχεια κοινοποιήθηκε εγγράφως στις 26 Μαρτίου 2020, κατ’εφαρμογήν του άρθρου 77 §§ 2 και 3 του κανονισμού του Δικαστηρίου.
(υπογραφή)
(υπογραφή)
Renata Degener
Armen Harutyunyan
Αναπληρώτρια Γραμματέας
Πρόεδρος
Ακριβής μετάφραση του συνημμένου
εγγράφου από τα γαλλικά.
Αθήνα, 11 Μαΐου 2020
Ο μεταφραστής
Αλέξανδρος Πετρουτσόπουλος